Aynı olay, hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil olarak nitelendirilebilir. Bu ikili görünüm masum değildir: nitelendirme değiştikçe zamanaşımı süresi, ispat yükü, yetkili mahkeme ve talep edilebilecek kalemler de değişir. Türk Borçlar Kanunu her iki sorumluluk türünü ayrı ayrı düzenlerken, Hukuk Muhakemeleri Kanunu iddianın nasıl ileri sürüleceğini belirler. Bu rehber, nitelendirme tercihini süre riski açısından ele alır.
İki Sorumluluk Türü, İki Farklı Sayaç
Sözleşmeye aykırılıkta zamanaşımı, kural olarak alacağın muaccel hâle gelmesiyle işlemeye başlar. Haksız fiilde ise zarar görenin zararı ve failini öğrenmesinden itibaren işleyen kısa bir süre ile fiilin gerçekleştiği andan itibaren işleyen daha uzun bir süre birlikte uygulanır. Bu ikili yapı nedeniyle, olayın üzerinden uzun zaman geçmiş dosyalarda hangi temele dayanıldığı sonucu doğrudan belirler. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa, ceza zamanaşımının hukuk davasına etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.
Sözleşme Yorumu Neden Önce Gelir?
Taraflar arasında yazılı bir sözleşme varsa, önce bu metnin gerçekten hangi borçları doğurduğu belirlenmelidir. Sözleşme yorumunda tarafların gerçek ve ortak iradesi esas alınır; başlık veya kullanılan terimler tek başına belirleyici değildir. Edimin niteliği, sorumsuzluk kayıtları, cezai şart hükümleri ve ihtar gerektiren durumlar tek tek okunmalıdır. Sözleşmede yer alan bir sınırlama kaydının geçerli olup olmadığı da ayrı bir tartışma başlığıdır ve talebin yapısını değiştirebilir.
Nitelendirme Öncesi Kontrol Listesi
- Taraflar arasında sözleşme ilişkisi var mı, varsa zarar bu ilişkinin kapsamında mı doğdu?
- Zarar gören, sözleşmenin tarafı olmayan üçüncü bir kişi mi?
- Talep edilen kalemler arasında sözleşme dışı zararlar bulunuyor mu?
- Tüketici işlemi söz konusuysa Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamındaki özel hükümler devrede mi?
- İki temel birlikte ileri sürülecekse hangisi asıl, hangisi kademeli talep olacak?
Temerrüt ve İhtarın Zamanlaması
- Alacağın muaccel olduğu tarih belgeyle tespit edilir.
- İhtar gerekiyorsa noter aracılığıyla gönderilir ve tebliğ belgesi saklanır.
- Faiz başlangıcının hangi tarih olacağı ihtar tarihine göre planlanır.
- Karşı tarafın cevabı, ikrar veya kısmi ödeme içeriyorsa bu belge ayrıca korunur.
- Zamanaşımını kesen işlemler tarih sırasıyla listelenir.
Delil Toplamada Sıralama
Haksız fiil temelinde ilerlenecekse zararın miktarı ve illiyet bağı öne çıkar; sözleşme temelinde ilerlenecekse edimin gereği gibi ifa edilmediği gösterilmelidir. Bu iki hedef farklı belgeler gerektirir. Bu nedenle delil toplama işine başlamadan önce nitelendirme tercihi yapılmalı, tereddüt varsa her iki hattı da besleyecek belgeler öncelikli olarak toplanmalıdır. Bilirkişi incelemesi gerekecek dosyalarda, teknik belgelerin erken temini süreyi kısaltır.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Aynı olayın hangi hukuki temele oturacağı dosyanın belgelerine göre değişir; talebinizi ileri sürmeden önce ayrıntılı bir hukuki değerlendirme almanız önerilir.