Sözleşme ihlali dosyalarında taraflar genellikle haklılıklarından emindir; sorun, bu haklılığın hangi belgeyle ve hangi usul sırasıyla ortaya konacağıdır. İhlal anının belgelenmemesi, uyuşmazlığın türünün yanlış tespiti ve zamanaşımının geç fark edilmesi, esasen kazanılabilecek dosyaları usul kapısında bitirir.
İhlal Anını Belgeye Bağlamak
Her sözleşme uyuşmazlığında ilk soru şudur: karşı taraf tam olarak hangi tarihte, hangi edimi yerine getirmedi? TBK sistematiğinde temerrüt çoğu durumda ihtar ile doğar; kesin vadeli işlerde ise vadenin geçmesi yeterlidir. İhtarın içeriği, edim ve süre bakımından ölçülebilir olmalıdır. "Gereğinin yapılmasını" isteyen bir ihtar, sonraki aşamada ne verilen sürenin makullüğünü ne de talebin kapsamını ispatlar. İhtarın gönderim şekli ve tebliğ tarihi de aynı klasörde saklanmalıdır.
Uyuşmazlığın Türü Merciyi Belirler
- Ticari nitelikli alacak ve tazminat talepleri: dava açmadan önce arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır; bu adım atlanırsa dava usulden reddedilir.
- Tüketici işlemleri: TKHK kapsamında kalan uyuşmazlıklarda parasal sınıra göre tüketici hakem heyeti ya da tüketici mahkemesi devreye girer.
- Genel nitelikli sözleşmeler: asliye hukuk mahkemesinde görülür; buradaki alacak talepleri bakımından da dava şartı arabuluculuk kapsamına girip girmediği ayrıca kontrol edilmelidir.
Aynı sözleşmenin bir tarafı tacir, diğeri tüketici olabildiğinden nitelendirme her zaman göründüğü kadar basit değildir.
Yazılı Delil Kuralı ve İstisnaları
HMK, belirli bir parasal sınırın üzerindeki hukuki işlemlerin senetle ispat edilmesini arar ve bu sınır her yıl güncellenir. Sözlü kurulan sözleşmelerde asıl mücadele burada başlar. Bu noktada delil başlangıcı sayılabilecek belgeler kritik hâle gelir: karşı tarafın imzasını taşıyan bir teslim tutanağı, ödeme dekontunun açıklama satırı, sipariş yazışmaları veya ticari defter kayıtları. Karşı tarafın senetle ispat kuralına açıkça itiraz etmemesi hâlinde tanık dinlenebildiği de gözden kaçırılmamalıdır.
Zamanaşımını Takvime Yazmak
- Sözleşmeden doğan alacaklarda kural olarak on yıllık genel süre uygulanır.
- Kira bedeli gibi dönemsel edimlerde daha kısa olan beş yıllık süre gündeme gelir.
- Zamanaşımının kesilmesine yol açan işlemler (dava, takip, borcun ikrarı) tarihleriyle birlikte kaydedilir.
- Arabuluculuk sürecinin süreye etkisi, dava açma planı yapılırken hesaba katılır.
Kapanış
Bu metin genel çerçeveyi tanıtır. Sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve ihlalin biçimi hem izlenecek yolu hem de süreleri değiştirdiğinden, ihtar yazılmadan önce sözleşme metninin bir hukukçuyla birlikte okunması pratik bir tedbirdir.