Bir zarar hem sözleşme ilişkisinin ihlalinden hem de bağımsız bir hukuka aykırı davranıştan doğabilir. Bu iki dayanağın yan yana bulunduğu dosyalarda asıl mesele, hangi sürenin işlediği ve talebin nereye götürüleceğidir. Yanlış dayanak seçildiğinde, esasen ispatlanabilir bir zarar süre yönünden değerlendirilemez hale gelir. Bu rehber, haksız fiil taleplerinde takvim kurmayı ve sözleşme yorumuyla kesişme noktalarını ele alır.
Yarışan sorumluluk ve seçim hakkı
Aynı olay hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil oluşturuyorsa, zarar gören kural olarak dayanağını seçebilir. Bu seçim teknik bir tercih değildir: zamanaşımı süresi, kusurun ispatı, yardımcı kişilerin fiilinden sorumluluk ve sorumluluğu sınırlayan sözleşme kayıtlarının etkisi dayanağa göre değişir. Sözleşmede yer alan sorumsuzluk kaydının haksız fiil temelli talebi ne ölçüde etkileyeceği ayrıca tartışılmalıdır.
Sürenin işlemeye başladığı an
Haksız fiilden doğan tazminat talebinde süre, zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren işler; ayrıca fiilin gerçekleştiği tarihten başlayan ve her hâlde uygulanan bir üst sınır bulunur. Öğrenme anı çoğu dosyanın en tartışmalı noktasıdır: zararın ilk belirtisi ile kapsamının anlaşılması farklı tarihlere düşebilir. Gelişen ve sonradan ağırlaşan zararlarda bu ayrım özellikle önem taşır. Bu nedenle rapor tarihleri, bildirim yazıları ve ilk şikâyet kaydı dosyada tarih sırasıyla tutulmalıdır.
Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa
Zarara yol açan eylem ceza kanunlarına göre de suç sayılıyorsa ve o suç için öngörülen dava zamanaşımı daha uzunsa, tazminat talebi bakımından bu daha uzun sürenin uygulanacağı kabul edilir. Bu kural, ilk bakışta süresi geçmiş görünen dosyalarda belirleyici olabilir. Bu nedenle olayla ilgili bir soruşturma veya kovuşturma bulunup bulunmadığı erken aşamada araştırılmalı, dosya örneği talep edilmelidir.
Görev ve zorunlu ön aşama
- Taraflar arasındaki ilişki ticari nitelikteyse dava, ticari uyuşmazlıklara bakan mahkemede görülür.
- Zarar gören tüketici sıfatındaysa uyuşmazlık için öngörülen özel yol ve parasal sınır gözetilir.
- Konusu para alacağı olan ticari uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır; haksız fiile dayanması bu zorunluluğu tek başına ortadan kaldırmaz.
- Birden fazla sorumlunun bulunduğu hallerde davanın kime yöneltileceği ve yetkili mahkeme birlikte değerlendirilir.
Zararı ölçülebilir hale getirmek
- Zarar kalemleri fiili zarar, yoksun kalınan kâr ve giderler olarak ayrıştırılır.
- Her kalem için dayanak belge belirlenir; hesaplama yöntemi dilekçede açıklanır.
- Manevi tazminat talebi ayrı gerekçelendirilir; olayın ağırlığı ve etkileri somutlaştırılır.
- Faiz başlangıç tarihi, dayanağa göre ayrıca belirlenir ve talep edilir.
- Belirsiz alacak veya kısmi dava tercihinin sonuçları, zamanaşımı etkisi de düşünülerek değerlendirilir.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Olayın gerçekleşme tarihi, tarafların sıfatı ve zararın niteliği hem süreyi hem izlenecek yolu değiştirebileceğinden, talep öncesinde bir hukukçuyla birlikte değerlendirme yapılması yararlı olur.