Bir sözleşme alacağının akıbetini çoğu zaman alacağın haklılığı değil, ihbarın zamanında yapılıp yapılmadığı ve sürenin nasıl işlediği belirler. Borçlar ve sözleşmeler alanında maddi hukuk yönünden TBK, usul yönünden HMK, ilişki tüketici işlemi niteliğindeyse TKHK birlikte okunmalıdır. Bu rehber, zamanaşımı tartışmasının doğduğu dosyalarda ihbar ve itiraz adımlarının hangi sırayla atılacağına odaklanır.
Zamanaşımı ile Hak Düşürücü Süre Aynı Şey Değildir
Zamanaşımı borcu sona erdirmez; borç eksik borca dönüşür ve borçluya bir def'i imkânı doğar. Hâkim bunu kendiliğinden dikkate alamaz, ilgilinin süresinde ileri sürmesi gerekir. Hak düşürücü süre ise hakkın kendisini ortadan kaldırır ve taraflar ileri sürmese de gözetilir. Bu ayrım, hangi adımın hangi tarihe kadar atılacağını belirlediği için dosya açılırken netleştirilmelidir.
- Zamanaşımı: def'i niteliğindedir; savunmada süresinde ileri sürülmezse sonuç doğurmaz.
- Hak düşürücü süre: resen dikkate alınır, sözleşmeyle uzatılamaz.
- Aynı ilişkide her iki süre birlikte bulunabilir; birinin durması diğerini kurtarmaz.
İhbar ve İhtarın Süre Üzerindeki İşlevi
İhtar, borçluyu temerrüde düşürmenin yanı sıra faiz başlangıcını ve bazı hallerde talep hakkının doğum anını belgeleyen araçtır. Uygulamada belirleyici olan ihtarın gönderildiği değil, tebliğ edildiği tarihtir. Bu nedenle tebligat parçası ve gönderi içeriği dosyada birlikte saklanmalıdır. Telefonla yapılan hatırlatmalar sonradan ispat edilemediği için süre tartışmasında dayanak oluşturmaz. İhtar metninde alacağın kaynağı, tutarı ve verilen süre açıkça yazılmalı; belirsiz bir bildirim, karşı tarafa temerrüdün doğmadığı savunmasını hazır sunar.
İtiraz ve Başvuru Adımlarının Sırası
- Sözleşmenin kurulduğu, ifanın muaccel olduğu ve ihlalin öğrenildiği tarihler ayrı ayrı tespit edilir.
- Alacağın türüne göre hangi zamanaşımı rejimine tabi olduğu belirlenir; dönemsel edimler ile tek seferlik edimler ayrı değerlendirilir.
- Süreyi kesen veya durduran olaylar (borcun ikrarı, kısmi ödeme, dava veya takip başvurusu) tarih sırasına dizilir.
- İhtar gönderilir ve tebliğ tarihi takvime işlenir.
- Takip veya dava tercihi yapılır; itirazın iptali ile alacak davası arasındaki tercih, delil durumuna göre kararlaştırılır.
Süre Kaybını Önleyen Dosya Kontrolleri
Hak düşürücü süre riski en çok, tarafların yazışmayı sürdürdüğü ve uzlaşma beklentisiyle başvurunun ertelendiği dosyalarda gerçekleşir. Karşı tarafın olumlu üslubu süreyi durdurmaz. Bu nedenle uzlaşma görüşmeleri sürerken dahi son başvuru tarihi ayrı bir kontrol noktası olarak izlenmeli, görüşmeler yazılı olarak sürdürülmelidir. Kısmi ödeme veya borcun kabulü anlamına gelen yazışmalar ise alacaklı lehine sonuç doğurabileceğinden özenle arşivlenmelidir.
Değerlendirme Notu
Buradaki açıklamalar genel nitelikte olup, sözleşmenin türü ve tarafların sıfatı süre hesabını değiştirebilir. Alacağın kaynağına göre farklı sonuçlar doğabileceğinden, somut dosyanız için hukuki değerlendirme alınması yerinde olur.