Bir alacağın hukuken var olması ile talep edilebilir olması her zaman aynı şey değildir. Zamanaşımı dolduğunda alacak ortadan kalkmaz ancak borçlu tarafından ileri sürülen bir def'i ile talep etkisiz hâle gelir. Türk Borçlar Kanunu çerçevesindeki bu tartışmada belirleyici olan, sürenin ne zaman başladığı ve arada hangi işlemlerin yapıldığıdır.
Sürenin Başladığı Anı Doğru Tespit Etmek
Zamanaşımı kural olarak alacağın muaccel olduğu andan itibaren işler. Vadeli işlerde bu tarih sözleşmede yazılıdır; vadesiz borçlarda ise ihbarla muacceliyet doğar. Dönemsel edimlerde her dönem için ayrı bir süre işlemeye başlar. Sözleşmenin niteliğine göre farklı süreler öngörülmüş olabileceğinden, ilişkinin satım mı, eser mi, kira mı yoksa hizmet mi olduğunun doğru nitelendirilmesi ilk adımdır.
Zamanaşımını Kesen İşlemlerin İspatı
- Borçlunun borcu kabul ettiğini gösteren yazı, e-posta veya mesaj
- Kısmi ödeme dekontları ve bunların hangi borca mahsup edildiğini gösteren açıklama
- Verilen teminat, kefalet veya rehin belgeleri
- Dava açılması ya da icra takibi başlatılmasına ilişkin kayıtlar
- Yapılandırma veya ödeme planına ilişkin karşılıklı yazışmalar
İhbar ve Temerrüt Yazışmalarının Değeri
Temerrüde düşürme, hem faiz başlangıcı hem de fesih hakkı bakımından kilit önemdedir. İhbarın hangi tarihte hangi adrese ulaştığı belgelenemiyorsa, sonradan istenen gecikme faizi tartışmalı hâle gelir. Ayıp bildirimi gerektiren ilişkilerde ise ihbarın süresinde ve ayıbı somut biçimde tanımlayarak yapılması aranır; genel nitelikte bir memnuniyetsizlik bildirimi çoğu zaman yeterli görülmez. Tüketici sıfatının bulunduğu ilişkilerde TKHK kapsamındaki özel hükümlerin ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Dosya İçin Kısa Kontrol Listesi
- Sözleşmenin imzalı aslını ve tüm eklerini bir arada saklayın.
- Her edim için teslim, kabul ve ödeme tarihlerini içeren bir kronoloji çıkarın.
- Yazışmaları konu başlığına göre değil tarihe göre sıralayın.
- Kısmi ödemelerin hangi kaleme sayıldığını yazılı olarak netleştirin.
- Süre dolmadan önce kesme etkisi doğuran bir işlemi planlayın.
Def'i Olarak İleri Sürülmesinin Sonucu
Zamanaşımı hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz; borçlunun bunu usulünce ileri sürmesi gerekir. Savunma tarafında bu def'inin ilk cevap dilekçesinde açıkça ileri sürülmemesi, sonradan telafisi güç bir kayba dönüşebilir. Alacaklı tarafında ise def'iye karşı kesme veya durma sebeplerinin belgeyle gösterilmesi beklenir.
Süreler sözleşme tipine göre değiştiğinden, burada anlatılanlar somut ilişkinin incelenmesinin yerine geçmez. Alacağınızın hangi süreye tabi olduğunu erken aşamada bir avukatla netleştirmeniz önerilir.