İşçilik alacağı dosyalarında sonucu belirleyen şey çoğu zaman haklılık değil, hesabın hangi rakamlar üzerinden yapılacağıdır. 4857 sayılı İş Kanunu, iş mahkemelerinin usulünü düzenleyen 7036 sayılı Kanun, 5510 sayılı Kanun kapsamındaki sigorta kayıtları ve iş sağlığı güvenliği alanındaki 6331 sayılı Kanun uygulamaları bir araya geldiğinde, bilirkişi hesabının girdi verileri dosyanın kaderini tayin eder.
Hesabın İki Değişkeni: Giydirilmiş Ücret ve Süre
Kıdem hesabı, temelde ücret ile çalışma süresinin çarpımıdır; tartışma da bu iki değişken üzerinde yürür. İşveren genellikle bordroda görünen tutarı ve sigorta girişindeki tarihi esas alır. İşçi ise elden ödenen kısmı, yol ve yemek gibi düzenli menfaatleri ve sigortasız geçen dönemi ileri sürer. Her iki iddia da ancak kayıtla desteklendiğinde hesaba girer.
Ücretin Gerçek Tutarını Gösteren Kayıtlar
- Maaşın yattığı banka hesabının, tüm çalışma dönemini kapsayan dökümü
- Yol, yemek, prim ve ikramiye ödemelerinin düzenliliğini gösteren kayıtlar
- Aynı işyerinde benzer işi yapanların ücret düzeyine ilişkin meslek kuruluşu bilgisi
- İş sözleşmesi, zam yazıları ve görev tanımına ilişkin belgeler
- İhtirazi kayıt konularak imzalanmış bordrolar
Çalışma Süresini ve Fazla Mesaiyi İspat
Sigorta hizmet dökümü başlangıç noktasıdır, ancak tek başına belirleyici değildir; sigortasız geçtiği ileri sürülen dönem başka kayıtlarla desteklenebilir. Fazla çalışma bakımından ise en güçlü kayıtlar işyerinin kendi sistemlerinden çıkar: giriş-çıkış kartı verisi, vardiya çizelgeleri, araç takip kayıtları, kurumsal e-posta gönderim saatleri. Tanık beyanı bu kayıtlarla birlikte anlam kazanır; tek başına kaldığında hesaplamada indirim tartışmasına açık hâle gelir.
Arabuluculuk Aşaması Bir Delil Aşamasıdır
- Görüşmeye gitmeden önce alacak kalemleri ayrı ayrı hesaplanır.
- Anlaşma metninde hangi kalemlerin kapsandığı tek tek yazılır; genel ibare kullanılmaz.
- Kapsam dışı bırakılan alacaklar açıkça saklı tutulur.
- Görüşme sırasında işverenin sunduğu belgeler kayıt altına alınır.
- Anlaşmama tutanağının, açılacak dava kalemleriyle uyumu kontrol edilir.
Son Not
Bu dosyalarda kaybedilen tutarın büyük kısmı, çalışma sırasında hiç oluşturulmamış kayıtlardan doğar; dava açıldıktan sonra geriye dönük belge üretmek mümkün olmaz. Buradaki açıklamalar genel bilgilendirme niteliğindedir. İş ilişkisinin biçimi ve fesih sebebi sonucu değiştirebileceğinden, somut olayda hukuki destek alınması yerinde olur.