İş dosyalarında sonucu belirleyen iki şey vardır: iş sözleşmesinin nasıl sona erdiği ve hesabın hangi ücret üzerinden yapıldığı. 4857 sayılı İş Kanunu, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile 5510 ve 6331 sayılı kanunlar ekseninde ilerleyen bu rehber, fesihten dava dilekçesine kadar olan hattı hesap mantığıyla ele alır.
Fesih Türü Hesabın Tamamını Belirler
İşveren tarafından yapılan bildirimli fesih, işçinin haklı nedenle derhal feshi ve işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gerekçesiyle yaptığı fesih birbirinden tamamen farklı sonuçlar doğurur. Kıdem tazminatına hak kazanılıp kazanılmadığı, ihbar tazminatının hangi tarafa yükleneceği ve işe iade talebinin gündeme gelip gelmeyeceği bu ayrımla belirlenir. Bu nedenle ilk yapılacak iş, fesih bildiriminin metnini, tarihini ve gerekçesini olduğu gibi kayda almaktır; sonradan değiştirilen gerekçeler işveren aleyhine yorumlanabilir.
Hesabın Tabanı: Giydirilmiş Ücret
Kıdem tazminatı çıplak ücret üzerinden hesaplanmaz. Süreklilik arz eden yol, yemek, yakacak yardımı, ikramiye ve düzenli ödenen primler hesaba dahil edilir. Buna karşılık fazla mesai ve yıllık izin ücreti gibi kalemler çıplak ücret esasına tabidir. Kıdem tazminatı bakımından kanuni tavan uygulaması ayrıca gözetilir. Bordroda görünen ücretin gerçek ücretin altında olduğu iddia ediliyorsa, banka hesap hareketleri, meslek kuruluşu görüşü ve tanık beyanları birlikte sunulmalıdır.
Zorunlu Arabuluculuk ve Son Tutanağın Yazımı
İşçilik alacakları için arabulucuya başvuru dava şartıdır. Buradaki en pahalı hata, son tutanağa talep kalemlerinin eksik yazılmasıdır; tutanakta yer almayan bir kalem için sonradan açılan dava, dava şartı yokluğundan reddedilebilir. Bu nedenle başvuru ve tutanak metninde kalemler açıkça sayılmalıdır:
- Kıdem ve ihbar tazminatı
- Fazla mesai, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti
- Yıllık izin ücreti
- Ödenmeyen ücret, prim ve ikramiye
- Varsa kötüniyet ve eşit davranmama tazminatı
İşe İade Takvimi
İş güvencesi kapsamındaki işçi için işe iade süreci ayrı ve kısa bir takvime tabidir. Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren işleyen süre içinde arabulucuya başvurulmaz ve ardından süresinde dava açılmazsa, bu hak tümüyle ortadan kalkar; alacak talepleri sürse bile işe iade yolu geri gelmez. Bu takvim, alacak davalarının zamanaşımı süreleriyle karıştırılmamalıdır.
Sosyal Güvenlik ve İş Sağlığı Boyutu
Sigortasız çalışılan ya da eksik gün bildirilen dönemler için hizmet tespiti gündeme gelir ve bu davada Sosyal Güvenlik Kurumunun taraf konumu ile hak düşürücü süre ayrıca değerlendirilir. İş kazası veya meslek hastalığı söz konusuysa, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları ve kişisel koruyucu donanım tutanakları kusur incelemesinin merkezine oturur; bu belgeler işveren nezdinde olduğundan erken talep edilmelidir.
Ücret yapısı ve fesih koşulları her işyerinde farklı olduğundan, buradaki açıklamalar hesabınızın yerine geçmez. Fesih bildirimini aldığınız günden itibaren süreler işlediği için, tutanak ve bordrolarınızla birlikte bir hukukçuya başvurmanız yararınıza olur.