Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında sonucu belirleyen ilk unsur çoğunlukla esas iddia değil, dosyanın hangi mercide ve hangi süre içinde açıldığıdır. Kurum işlemine karşı yanlış mercie başvurmak veya kısa süreleri kaçırmak, hizmet tespiti ya da prim tartışmasının hiç incelenmemesine yol açabilir. Bu rehber, 5510 sayılı Kanun ve 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ekseninde görev–yetki–süre üçlüsünü ele alıyor.
İş Mahkemesi mi, İdari Yargı mı
Sigortalılık, hizmet tespiti, prim borcu ve aylık bağlanmasına ilişkin bireysel uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür; iş mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. Buna karşılık idari para cezaları ve kimi idari nitelikli işlemler bakımından yargı yolu ayrı değerlendirilir. Yargı yolu hatası, dosyanın esasına hiç girilmeden reddine sebep olabildiği için ilk dilekçe öncesinde netleştirilmelidir.
Dava Şartı Niteliğindeki Ön Adım
Kuruma karşı açılacak davalarda, dava açılmadan önce Kuruma başvurulması ve idari itiraz yolunun tüketilmesi aranır. Bu adım atlanırsa dosya usulden reddedilir ve yeniden başvuru sırasında süre baskısı çok daha ağır hâle gelir. İşveren ile işçi arasındaki alacak kalemleri aynı olayda birlikte gündeme geliyorsa, arabuluculuk dava şartının hangi talepler için işlediği ayrıca ayrıştırılmalıdır.
Bir Aylık Süre ve Takvim Kurma
Kurum işlemlerine karşı öngörülen kısa süreler, tebliğ tarihinden itibaren işler. Uygulamada süreyi kaçıran dosyaların büyük bölümünde sorun ihmalden değil, tebliğ tarihinin belirsizliğinden doğar: PTT kaydı, elektronik tebligat ve elden tebliğ tarihleri farklı yerlerde tutulduğunda başlangıç günü kaybolur.
- Tebliğ tarihi, tebligatın türü ve tebliğ edilen belgenin adı tek satırda kayda alınır.
- İtiraz ve dava süreleri için son günden önce bir ara kontrol tarihi belirlenir.
- Kuruma yapılan başvurunun kayıt numarası ve tarihi saklanır; cevapsız kalma ihtimali de takvime işlenir.
- Aynı olaydan doğan iş alacakları için ayrı bir süre satırı açılır.
Yetkili Yer ve Delil Hazırlığı
Yer yönünden yetki, davalı Kurumun ilgili biriminin bulunduğu yer ile işin görüldüğü yer arasında değerlendirilir; işçi lehine getirilen yetki seçenekleri dosyanın açılacağı yeri değiştirebilir. Hizmet tespitinde işyeri kayıtları, ücret bordroları, banka hareketleri ve aynı dönemde çalışan komşu işyeri tanıkları birlikte kurgulanmalı; salt tanık beyanına dayanan dosyaların ispat gücünün sınırlı kaldığı unutulmamalıdır.
Usule Aykırı İşlem Nerede Ortaya Çıkar
Husumetin yalnız Kuruma veya yalnız işverene yöneltilmesi, tespit istenen dönemin gün ve ay olarak belirtilmemesi, bilirkişi raporuna itirazın süresinde yapılmaması ve ıslah imkânının kullanılmaması en sık rastlanan usul kusurlarıdır. Bunların her biri tek başına esasa ilişkin haklı bir iddiayı sonuçsuz bırakabilir.
Yukarıdaki değerlendirmeler bilgilendirme amacı taşır; sigortalılık türü, dönem ve işlemin niteliği süre ile görev sonucunu değiştirebilir. Kurumdan bir yazı ulaştığında, süre işlemeye başlamadan dosyanın hukuki durumunun değerlendirilmesi yerinde olur.