İş uyuşmazlıklarında zorunlu arabuluculuk yaygın bir dava şartı hâline gelmiş olsa da, sosyal güvenlik boyutu bulunan her talep bu kapsama girmez. 4857, 7036, 5510 ve 6331 sayılı kanunların kesiştiği bu alanda ilk yapılması gereken, talebin doğru sınıflandırılmasıdır.
Hangi Talep Arabuluculuğa Tabi
İşçi ile işveren arasındaki kanuna veya sözleşmeye dayanan işçilik alacakları ile işe iade istemi bakımından arabuluculuk dava şartıdır. Buna karşılık Kurumun taraf olduğu, sigortalılığın tespitine yönelik uyuşmazlıklar ile iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile rücu istemleri bu kapsamda değerlendirilmez. Yanlış sınıflandırma iki yönlü kayıp doğurur: gereksiz başvuruyla zaman kaybedilir ya da gerekli başvuru yapılmadığından dava usulden reddedilir.
Hizmet Tespitinde Delil Hiyerarşisi
- Kurum kayıtları: hizmet dökümü, işyeri sicil bilgileri, bildirge ve prim kayıtları
- İşyeri belgeleri: bordro, ücret ödeme kayıtları, giriş-çıkış ve puantaj listeleri
- Denetim ürünü belgeler: müfettiş raporları ve tespit tutanakları
- Tanık beyanları: özellikle aynı dönemde aynı ya da komşu işyerinde çalışanların anlatımı
- Dolaylı kayıtlar: iş sağlığı ve güvenliği eğitim belgeleri, kimlik kartı, servis ve yemek listeleri
Beş Yıllık Hak Düşürücü Süre
Kuruma hiç bildirilmemiş çalışmaların tespiti bakımından, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayan beş yıllık hak düşürücü süre uygulanır. Bu süre zamanaşımından farklı olarak resen gözetilir. Ancak işveren tarafından yapılmış bir bildirim veya Kurumca yapılmış bir tespit varsa değerlendirme farklılaşır; bu nedenle dava öncesinde hizmet dökümünün ayrıntılı biçimde incelenmesi ve hangi dönemin hiç bildirilmediğinin netleştirilmesi gerekir.
İş Kazası ve Meslek Hastalığında Ayrı Yol
İş kazası dosyalarında delil, kaza anına ilişkin tutanaklar, 6331 kapsamındaki risk değerlendirmesi, eğitim kayıtları ve ekipman belgeleri üzerinden kurulur. Kusur dağılımı bilirkişi incelemesiyle belirlendiğinden, işverenin aldığı önlemlere ilişkin belgelerin dosyaya erken celbi önemlidir. Bu davaların arabuluculuk dava şartına tabi olmaması, süre baskısını ortadan kaldırmaz.
Son Tutanağın Dosyaya Etkisi
Arabuluculuğun zorunlu olduğu hâllerde son tutanağın dava dilekçesine eklenmemesi, verilen kesin süre içinde giderilmezse davanın usulden reddine yol açar. Tutanakta uyuşmazlık konusu taleplerin açıkça sayılmış olması da önemlidir; dilekçede yer alan ancak tutanakta görünmeyen kalemler yönünden tartışma çıkabilir.
Yukarıdaki çerçeve geneldir; çalışma biçimi, dönem ve belgelerin durumu sonucu doğrudan etkilediğinden, dava yolu seçilmeden önce dosyanızın bireysel olarak incelenmesi yerinde olur.