Velayet tartışmaları çoğu zaman yalnızca esasa ilişkin bir mesele gibi okunur. Oysa dosyanın seyri sıklıkla daha ilk günlerde belirlenir: dava hangi mahkemede açıldı, karşı tarafa tebligat ne zaman ulaştı ve deliller bu takvime göre mi hazırlandı? Bu rehber, TMK ve HMK çerçevesinde velayet dosyasının mahkeme ve yetki boyutunu, tebligatın geç ulaşması hâlinde delil düzeninin nasıl korunacağına odaklanarak ele alır.
Görev Sorusu: Hangi Mahkeme Bakar?
Velayete ilişkin talepler, aile mahkemelerinin kuruluşuna dair 4787 sayılı Kanun uyarınca aile mahkemesinin görev alanındadır. Aile mahkemesi kurulmamış yerlerde dosyaya asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Görev kamu düzenindendir; taraflar anlaşsa dahi değiştirilemez ve mahkeme yargılamanın her aşamasında resen dikkate alır. Bu nedenle dilekçe başlığındaki mahkeme adı, davanın açıldığı yerdeki teşkilat yapısına göre kontrol edilmelidir.
Yetki: Boşanmanın Ferisi mi, Bağımsız Talep mi?
Yetki analizi, velayetin hangi bağlamda istendiğine göre değişir:
- Velayet, devam eden boşanma davasının ferisi olarak isteniyorsa boşanma davasının yetki kuralına bağlıdır.
- Velayetin sonradan değiştirilmesi talebi bağımsız bir dava olarak açılır; burada davalının yerleşim yeri ile küçüğün fiilen bulunduğu yer arasındaki ilişki ayrıca değerlendirilir.
- Çocuk yurt dışına götürülmüşse iade ve velayet talepleri ayrı süreçlerdir; ikisini tek dilekçeye sıkıştırmak usul kaybı doğurur.
Yetki itirazı ilk itirazlardandır ve süresinde ileri sürülmezse çoğu hâlde tartışılamaz hâle gelir. Bu, tebligat takvimini doğrudan hukuki sonuç doğuran bir mesele yapar.
Tebligat Gecikmesinin Yarattığı Somut Kayıp
Tebligatın geç ulaşması velayet dosyasında ikili bir zarar üretir. Birincisi usuli zarardır: cevap dilekçesi ve delil bildirimi için tanınan süre, davalının haberdar olduğu andan değil tebliğ tarihinden işlemeye başlar; adreste bulunamama şerhiyle yapılan tebligatın usulüne uygunluğu denetlenmezse süre kaçırılmış sayılabilir. İkincisi fiili zarardır: geçici velayet ve kişisel ilişki konusunda verilen ara kararlar, çocuk açısından bir fiili düzen kurar ve bu düzen zamanla mahkemenin değerlendirmesinde ağırlık kazanır.
Delilleri Yetki Takvimine Göre Sıralamak
- Tebligat parçasının tarihini, şerhini ve adres kaydını dosyanın ilk sayfasına işleyin.
- Süreye tabi olan işlemleri (cevap, yetki itirazı, delil listesi) ayrı bir kontrol satırında tutun.
- Sosyal inceleme raporu, okul ve sağlık kayıtları gibi kurumdan gelecek delilleri erken talep edin; bunların temini haftalar alır.
- Çocuğun görüşünün alınması ve uzman görüşü için talebi duruşma gününden önce yazılı olarak sunun.
Yetkisizlik Kararı Çıkarsa
Yetkisizlik kararı dosyanın kaybı değildir; ancak kanuni süresi içinde dosyanın gönderilmesi talep edilmezse dava açılmamış sayılabilir. Bu ihtimale karşı, karardan sonraki takvimi baştan planlamak ve toplanan delilleri yeni mahkemeye eksiksiz aktaracak bir dizin tutmak gerekir.
Buradaki açıklamalar genel niteliktedir. Çocuğun yaşı, tarafların ikametindeki değişiklikler ve tebligatın yapılış biçimi sonucu değiştirebileceğinden, dosyanızın kendi koşulları için hukuki değerlendirme almanız yerinde olur.