Velayet, boşanma kararıyla birlikte kurulan ancak sonradan değişebilen bir düzenlemedir. Bu esneklik, tarafların protokolde yazdıkları her şeyin kalıcı olduğu yanılgısını da beraberinde getirir. TMK velayetin kapsamını ve değiştirilme koşullarını, HMK usulü, 4787 ise aile mahkemelerinin görev alanını belirler.
Görev ve Yetkinin Kurulması
Velayet, kişisel ilişki ve nafaka talepleri aile mahkemesinin görev alanındadır. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar. Yetki bakımından boşanma davasında eşlerin son altı aydan beri birlikte oturdukları yer ya da davalının yerleşim yeri esas alınırken, velayetin değiştirilmesi talebinde çocuğun yerleşim yeri belirleyici hale gelir. Çocuğun taşınmış olması, yetkiyi de değiştirir.
Protokolün Sınırı: Çocuğun Yararı
Anlaşmalı boşanma protokolü taraflar arasında bağlayıcıdır; ancak velayet ve kişisel ilişkiye dair kısımları hâkimin denetiminden geçer ve çocuğun yararına aykırı görülürse onaylanmaz. Bu nedenle protokolde yer alan velayet düzenlemesi, tarafların serbestçe pazarlık edebileceği bir kalem değildir. Aynı şekilde iştirak nafakasından feragat edilmesi, çocuğun hakkı olması nedeniyle sonuç doğurmaz.
- Kişisel ilişki günleri, saat aralığı ve teslim yeri belirsizlik bırakmayacak biçimde yazılmalıdır.
- Yarıyıl ve yaz tatili düzenlemesi ayrı başlık olarak ele alınmalıdır.
- Yurt dışına çıkış izni konusundaki irade açıkça belirtilmelidir.
- Nafakanın hangi ölçüte göre artacağı yazılı olarak kararlaştırılmalıdır.
Velayetin Değiştirilmesi Talebi
Velayetin değiştirilmesi, hak düşürücü süreye bağlı bir talep değildir; koşulların değişmesi halinde her zaman ileri sürülebilir. Ancak burada başka bir zaman riski vardır: fiili durumun uzun süre sürdürülmesi, mahkemenin çocuğun düzenini bozmama yaklaşımını güçlendirebilir. Bu nedenle velayetin fiilen kullanılamadığı durumlarda beklemek, talebi zayıflatır.
Talebi Destekleyen Somut Veriler
- Okul devam ve başarı kayıtları ile rehberlik görüşme notları.
- Sağlık kuruluşu kayıtları ve düzenli takip belgeleri.
- Kişisel ilişkinin engellendiğine dair icra dosyası veya tutanak kayıtları.
- Çocuğun yaşadığı ortamın koşullarına ilişkin sosyal inceleme talebi.
Kararın Uygulanması Aşaması
Kişisel ilişki kararının uygulanmaması halinde icra yoluyla teslim mekanizması işletilir ve buna bağlı yaptırımlar gündeme gelebilir. Bu süreçte tutulan kayıtlar, ileride açılacak velayet değişikliği davasının en güçlü dayanağını oluşturur. Buna karşılık her uyuşmazlığın icra yoluna taşınması, çocuk üzerindeki etkisi bakımından ayrıca değerlendirilmelidir.
Buradaki açıklamalar genel çerçeve sunar. Çocuğun yaşı, kardeş ilişkileri ve tarafların yaşam düzeni sonucu belirleyici biçimde etkilediğinden, somut durumunuz için hukuki görüş alınması yerinde olur.