Mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü sınırsız değildir. TMK, altsoy ve eş gibi belirli mirasçılar için saklı pay güvencesi öngörür. Ancak bu güvence kendiliğinden işlemez; saklı payı zedelenen mirasçının dava açması ve bunu kısa hak düşürücü süreler içinde yapması gerekir.
İki Farklı Dava, İki Farklı Amaç
- Vasiyetnamenin iptali: Tasarrufun ehliyetsizlik, irade sakatlığı, şekil eksikliği ya da hukuka aykırılık sebebiyle geçersizliğini hedefler.
- Tenkis: Tasarruf geçerlidir; yalnızca saklı payı aşan kısmı, aşan oranda indirilir.
İki dava birlikte, kademeli talep olarak da kurulabilir. Yalnızca iptal istenip tenkis talebinin hiç kurulmaması, iptal reddedildiğinde saklı payın korunmasız kalması sonucunu doğurur.
Yetki: Son Yerleşim Yeri Belirleyicidir
Mirasa ilişkin davalarda, mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir ve bu yetki kuralı kesin niteliktedir. Terekedeki taşınmazın bulunduğu yer ya da davalı mirasçıların oturduğu yer, yetkiyi değiştirmez. Görev bakımından ise talebin niteliği belirleyicidir: vasiyetnamenin açılması ve tereke tespiti gibi işler ile iptal ve tenkis davaları farklı mahkemelerin işidir. Bu ayrım gözden kaçırıldığında dosya, esasa girilmeden başka mahkemeye gönderilir.
Süre: Öğrenmeden İtibaren Bir Yıl
Tenkis hakkı, saklı pay mirasçısının tasarrufu ve saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren bir yıllık süreye tabidir. Ayrıca vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda ise mirasın açılmasından itibaren işleyen daha uzun bir üst sınır uygulanır. Vasiyetnamenin iptali için de benzer yapıda kısa ve uzun süreler öngörülmüştür. Bu süreler hak düşürücüdür; mirasçılar arasındaki uzlaşma görüşmeleri onları durdurmaz.
Öğrenme Tarihini Kim İspatlar?
- Vasiyetnamenin açılıp okunduğu tutanağın tebliğ tarihi dosyaya konur.
- Tapu ve banka kayıtlarının hangi tarihte temin edildiği belgelenir.
- Mirasçılık belgesi başvuru tarihi, öğrenme zincirinin bir halkası olarak sunulur.
- Sağlararası kazandırmalar varsa, her bir devrin öğrenildiği an ayrı ayrı gösterilir.
Tenkis Hesabının Delilleri
Tenkis, bir hesaplama davasıdır. Terekenin ölüm anındaki net değeri belirlenmeden oran tartışması yapılamaz. Bu nedenle tapu kayıtları, banka hesap dökümleri, şirket pay kayıtları ve varsa denkleştirmeye tabi önceki kazandırmalar bir arada toplanmalıdır. Muvazaalı devir iddiası ileri sürülecekse, bunun tenkisten ayrı bir hukuki temeli olduğu ve farklı ispat yükü doğurduğu unutulmamalıdır.
Miras uyuşmazlıkları, aile geçmişinin ayrıntısına ve belge zincirine dayanır. Buradaki genel açıklamalar somut dosyanın yerini tutmaz; süre işlemeye başladıysa gecikmeden bir hukukçuyla görüşülmesi yerinde olur.