Ticari hayatta çek ve bono aynı anda hem ödeme hem de ispat aracıdır. Uyuşmazlık büyüdüğünde tarafların elinde çoğu zaman yalnızca senedin kendisi kalır; senedin arkasındaki ticari ilişki, yani mal teslimi, cari hesap mutabakatı veya teminat amacı belgesiz kalır. Bu rehber, çek-senet ilişkilerinde delil sözleşmesi aracını kullanarak delil boşluğunu uyuşmazlık doğmadan önce kapatmaya odaklanır.
Senedi Teslim Alırken Kurulması Gereken Dosya
Delil eksikliğinin en sık nedeni, senedin ilişkiden kopuk şekilde kasada tutulmasıdır. Senet alınırken şu kalemler tek klasörde toplanmalıdır:
- Senedin ön ve arka yüzünün okunur kopyası, ciro zincirinin tamamı
- Senedin hangi borç için verildiğini gösteren sipariş, irsaliye ve fatura
- Teminat amacıyla verilmişse bunu açıkça yazan teslim tutanağı
- Cari hesap ekstresi ve varsa mutabakat yazışması
- Senedin kimden, hangi tarihte, kimin huzurunda alındığını gösteren kayıt
Delil Sözleşmesi Neyi Güvenceye Alır, Sınırı Nedir
Hukuk Muhakemeleri Kanunu, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri konularda delil sözleşmesi yapmasına imkân tanır. Sözleşmeye konulacak bir hüküm ile cari hesap kayıtlarının, e-posta yazışmalarının veya ticari defterlerin taraflar arasında bağlayıcı sayılması kararlaştırılabilir. Buna karşılık delil sözleşmesi, mahkemenin resen araştırdığı hususları ve senet üzerindeki imzanın gerçekliği tartışmasını ortadan kaldırmaz. Bu nedenle sözleşme metni sınırsız bir ispat kalkanı gibi kurgulanmamalıdır.
Kambiyo Takibinde Sürenin Delili Yakması
Kambiyo senetlerine mahsus takip yolunda itiraz süreleri genel haciz yolundan kısadır ve itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz. Borçlu tarafta imzaya veya borca itiraz hazırlanırken belge toplama süresi neredeyse yoktur; alacaklı tarafta ise senedin şekil şartları, keşide tarihi ve ciro silsilesi baştan denetlenmelidir. Süre baskısı, delil eksikliğini tek başına ret gerekçesine dönüştürebilecek en güçlü etkendir.
Bedelsizlik ve Teminat Savunmasında Belge Zinciri
Senedin bedelsiz olduğu veya teminat amacıyla verildiği savunması, iddia edildiği anda belgeye bağlanmamışsa uygulamada zayıf kalır. Bu savunmayı taşıyacak zincir; senedin verildiği tarihteki borç ilişkisi, ödeme dekontları, banka hareketleri ve senedin iade edilmemiş olmasına ilişkin yazışmalardan kurulur. Ticari defterlerin usulüne uygun tutulmuş olması bu aşamada belirleyici olabilir.
Kontrol Listesini Dosyaya Çevirmek
Kontrol listesi, imzalanan her sözleşmenin ekine bir ispat eki koymak kadar somut olmalıdır: hangi kayıt hangi olguyu kanıtlayacak, bu kayıt nerede ve kaç yıl saklanacak, kim erişebilecek. Bu tablo tutulduğunda uyuşmazlık anında toplanan değil, hazır bekleyen bir delil seti bulunur.
Yukarıdaki değerlendirme genel nitelikte bilgi sunar; senedin türü, ciro durumu ve takibin aşaması sonucu tümüyle değiştirebilir. Çek veya senede dayalı somut bir dosyada, süre işlemeye başlamadan önce bir avukatla belge envanteri çıkarmak yerinde olur.