Ticari ilişkilerde uyuşmazlıkların tahkime götürüleceğine dair sözleşme hükümleri giderek yaygınlaşıyor. Ancak çek ve bono gibi kambiyo senetleri söz konusu olduğunda tablo sanıldığı kadar basit değildir: temel ilişkiyi düzenleyen sözleşmede tahkim şartı bulunması, senede dayalı takibin kendiliğinden tahkime taşınacağı anlamına gelmez. Bu ayrımı görmeyen taraf, hem süre hem masraf kaybeder.
Kambiyo Senedinin Soyutluğu
Türk Ticaret Kanunu kambiyo senetlerini temel borç ilişkisinden bağımsız biçimde ele alır. Senedi elinde bulunduran meşru hamil, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapabilir; bu takip icra dairesi ve icra mahkemesi üzerinden yürüyen kendine özgü bir usuldür. Tahkim şartı, taraflar arasındaki asıl sözleşmeden doğan alacak ve tazminat taleplerini kapsayabilir; buna karşılık senedin kambiyo vasfına dayanan takip yolunu bertaraf etmesi tartışmalıdır ve sözleşmenin lafzına göre değerlendirilir.
Tahkim Şartının Geçerliliğini Denetlemek
- Şart yazılı biçimde ve tarafların iradesini açıkça yansıtacak şekilde kurulmuş mu?
- Uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığı doğru değerlendirilmiş mi?
- Hakem sayısı, tahkim yeri, uygulanacak usul kuralları ve dil belirlenmiş mi?
- Şart, yalnızca sözleşmeden doğan uyuşmazlıkları mı yoksa onunla bağlantılı bütün talepleri mi kapsıyor?
Bu unsurlardan biri eksik veya çelişkili olduğunda, tahkim itirazı mahkeme aşamasında karşılık bulmayabilir. Tahkim itirazının ilk itiraz niteliğinde ve süresinde ileri sürülmesi ayrıca zorunludur; esasa cevap verdikten sonra dile getirilen itiraz sonuç doğurmaz.
Senede İlişkin Savunmaların Yeri
Borçlu tarafında en sık ileri sürülen savunmalar; imzanın kendisine ait olmadığı, senedin teminat amacıyla verildiği, bedelsiz kaldığı veya tutarın sonradan doldurulduğu yönündedir. Bu iddialar hangi mercide ileri sürülecekse orada usulüne uygun biçimde ve süresinde dile getirilmelidir. İmza itirazının açıkça ve ayrıca yapılması gerektiği, genel bir itirazın imzayı da kapsadığının varsayılamayacağı unutulmamalıdır. Teminat senedi iddiasında ise, senedin hangi sözleşmenin teminatı olduğunu gösteren yazılı bir belge aranır; sözlü anlatım tek başına yeterli görülmez.
Karşılıksız Çekte Ayrı Süreç
Karşılıksız işlemi yapılan çek bakımından öngörülen yaptırım süreci, alacağın tahsili amacıyla yürütülen takipten bağımsız işler ve kendi başvuru süresine tabidir. Alacaklı, tahkim veya icra yolunu tercih ederken bu ayrı sürecin süresini geçirmemeye dikkat etmelidir. Çekin bankaya ibraz tarihi ve karşılıksızdır işleminin kaydı, bütün hesapların çıkış noktasıdır.
Tahkim mi, Klasik Yargı mı?
Tercih yapılırken şu ölçütler tartılmalıdır: uyuşmazlığın teknik uzmanlık gerektirip gerektirmediği, tarafların gizlilik ihtiyacı, hakem kararının icra edilebilirliği ve toplam maliyet. Sınır ötesi unsur taşıyan ilişkilerde, kararın yabancı ülkede tanınıp tenfiz edilmesindeki kolaylık tahkimi cazip kılar. Buna karşılık düşük tutarlı, belgeye dayalı ve hızlı sonuç beklenen alacaklarda kambiyo takibinin sağladığı hız genellikle daha elverişlidir.
Bu değerlendirme genel bilgilendirme amaçlıdır. Sözleşme metni ve senedin düzenlenme biçimi izlenecek yolu tamamen değiştirebileceğinden, takip veya tahkim başvurusu öncesinde belgelerin birlikte incelenmesi önerilir.