Türk hukukunda 18 yaşından küçükler "çocuk" sayılır ve cezai sorumlulukları yaşa göre kademelendirilir. Uyuşturucu davalarında çocuk failler için çocuk mahkemesi görev yapar.
TCK m.31 — Yaş Kategorileri
- 0-12 yaş: Cezai sorumluluk yoktur. Sadece güvenlik tedbiri uygulanabilir.
- 12-15 yaş: Fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını kavrayabiliyorsa cezai sorumluluk vardır; ancak ceza önemli ölçüde indirilir + güvenlik tedbirleri.
- 15-18 yaş: Cezai sorumluluk vardır; ceza 2/3 oranında indirilir.
Çocuk Mahkemesi (5395 sayılı Kanun)
Çocuk Koruma Kanunu (5395) çerçevesinde:
- Çocuk mahkemesi ve çocuk ağır ceza mahkemesi.
- Hâkim ve savcılar çocuk hukuku konusunda eğitimli.
- Pedagog / sosyal hizmet uzmanı raporu zorunlu (m.35).
- Kapalı duruşma; medya yasağı; kimliğin gizlenmesi.
- Çocuk müdafii zorunlu olarak görevlendirilir.
Sosyal İnceleme Raporu (SİR)
Çocuğun aile yapısı, eğitim-iş durumu, sosyal çevresi, ruh sağlığı ve madde kullanım profilini inceleyen uzman raporu; cezanın takdirinde ve güvenlik tedbirlerinin belirlenmesinde belirleyicidir.
Güvenlik Tedbirleri
- Danışmanlık tedbiri (5395 m.5/a).
- Eğitim tedbiri (m.5/b).
- Bakım tedbiri (m.5/c).
- Sağlık tedbiri — özellikle uyuşturucu davalarında AMATEM/ÇEMATEM tedavisi (m.5/d).
- Barınma tedbiri (m.5/e).
m.191 ve Çocuk
15-18 yaş aralığındaki çocuğun kullanmak için bulundurma fiilinde:
- Cezada 2/3 indirim.
- Genellikle kovuşturmaya yer olmadığı kararı + ÇEMATEM tedavisi + danışmanlık.
- Sicil korunması (Çocuk Koruma Kanunu özel hükümleri).
m.188 ve Çocuk Fail
15-18 yaş arasındaki çocuğun ticaret/imal fiilinde 2/3 indirim sonrasında dahi yüksek hapis cezası gündemdedir. Çocuğun bir yetişkin tarafından kullanıldığı hâllerde yetişkine TCK m.188/6 ağırlaştırma uygulanır; çocuğun cezası ise indirim üzerinden hesaplanır.
Yargıtay 10. CD — İlke
10. CD, çocuk uyuşturucu davalarında "sosyal inceleme raporu", "AMATEM-ÇEMATEM görüşü" ve "yaş tespiti"nin titiz yapılmasını, salt ceza indirimi değil yeniden topluma kazandırma perspektifinin benimsenmesi gerektiğini vurgular.
Kapsam notu: Yukarıdaki değerlendirme, belirli bir karara atıf yapmak yerine uygulamada yerleşik hâle gelmiş genel yaklaşımı özetlemektedir; bu nedenle esas ve karar numarası verilmemiştir. Somut bir dosyada emsal karara dayanılacaksa, ilgili kararın esas ve karar numarasıyla Yargıtay Karar Arama üzerinden teyit edilmesi ve tam metninin incelenmesi gerekir. Her dosyanın olgu örgüsü farklı olduğundan kararların somut olaya uygulanışı dosyaya özgüdür.
Aile İçin Pratik Tavsiyeler
- Çocuğun ifadesi alınırken müdafii hazır bulunmalı.
- Pedagog/psikolog huzurunda konuşulmalı.
- ÇEMATEM ile derhâl iletişim kurulmalı.
- Okul/aile destek mektupları temin edilmeli.
- Sosyal inceleme raporunda olumlu profil için belgeler hazırlanmalı.
Çocuk dosyaları, ceza ve aile/sosyal hizmet hukukunun kesişiminde yer alır. Çocuk hukuku ve ceza müdafii önerilir.