4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun, çoğu zaman gözden kaçan ancak sonucu belirleyen bir soruyu cevaplar: bir olaya hangi tarihteki kural uygulanacaktır? Yeni Medeni Kanun 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe girdiğinden, bu tarihten önce kurulmuş ilişkiler bakımından geçiş hükümleri devreye girer.
Zaman bakımından uygulama ilkesi
Kural olarak, yürürlükten önceki olaylara eski hukuk uygulanır; kanunun geçmişe etkili olmaması esastır. Ancak bu ilkenin istisnaları vardır: kamu düzeni ve genel ahlaka ilişkin hükümler ile içeriği taraf iradesinden bağımsız olarak kanunla belirlenen ilişkilerde yeni kurallar derhal uygulanır. Bu nedenle bir uyuşmazlıkta ilk yapılacak iş, hukuki ilişkinin hangi tarihte kurulduğunu ve hangi kategoriye girdiğini belirlemektir.
Mal rejiminde 2002 ayrımı
Geçiş hükümlerinin en çok tartışılan başlığı, eşler arasındaki mal rejimidir. Yeni Kanunun yürürlüğünden önce evlenmiş eşler bakımından, o tarihe kadar tabi oldukları rejim devam eder; yürürlük tarihinden itibaren ise yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma uygulanır. Bu ikili yapı, boşanma davalarında malvarlığının 2002 öncesi ve sonrası olarak ayrı ayrı incelenmesini zorunlu kılar. Eşlere, yürürlükten sonraki bir yıl içinde başka bir mal rejimini seçme imkânı da tanınmıştı; böyle bir sözleşme yapılmışsa hesaplama tümüyle değişir.
Devam eden davalar ve kazanılmış haklar
- Yürürlükten önce açılıp devam eden davalarda usul ve esas hükümlerinin ayrı değerlendirilmesi
- Eski hükümlere göre kazanılmış hakların korunması
- Süresi işlemeye başlamış zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabı
- Eski Kanuna göre kurulmuş vakıf, dernek ve aile ilişkilerinin yeni düzene uyarlanması
Uygulamada karşılaşılan hata
Sıkça görülen yanılgı, güncel Kanun metnine bakılarak eski tarihli bir ilişkinin değerlendirilmesidir. Evlilik tarihi, tapu devri tarihi veya miras bırakanın ölüm tarihi tek başına hangi hükmün uygulanacağını değiştirebilir. Özellikle mirasta, uygulanacak hukuk miras bırakanın ölüm tarihine göre belirlenir; bu ayrım saklı pay oranlarını ve mirasçıların paylarını etkileyebilir.
Dosya hazırlığında sıralama
- İlişkinin kurulduğu ve sona erdiği tarihleri belgeye dayalı olarak tespit edin.
- Bu tarihlere göre uygulanacak mevzuatı belirleyin.
- Mal rejimi dosyalarında 2002 öncesi ve sonrası edinimleri ayrı listeleyin.
- Varsa mal rejimi sözleşmesini ve tarihini dosyaya ekleyin.
Geçiş hükümleri teknik bir alan olduğundan bu özet yalnızca çerçeve sunar; tarih ayrımının sonuca etkisi dosya bazında ayrıca değerlendirilmelidir.