Satılan bir malın kusurlu olması tek başına alıcıya hak kazandırmaz; belirleyici olan, ayıbın ne zaman fark edildiği ve ne zaman bildirildiğidir. TBK, alıcıya teslimden sonra imkân bulur bulmaz malı gözden geçirme ve ayıbı satıcıya bildirme yükümlülüğü yükler. Bu bildirim yapılmazsa alıcı, malı kabul etmiş sayılma riskiyle karşılaşır.
Açık Ayıp ile Gizli Ayıp Ayrımı
Olağan bir gözden geçirmeyle görülebilecek ayıplar açık ayıptır ve gecikmeksizin bildirilmelidir. Sonradan ortaya çıkan gizli ayıplarda ise bildirim yükümlülüğü, ayıbın ortaya çıktığı anda doğar. Bu ayrım dosyanın kaderini belirlediği için, ihbar metninde ayıbın niteliği ve nasıl fark edildiği açıkça yazılmalıdır. Satıcının ayıbı bilerek gizlediği hallerde, süre savunmasından yararlanamayacağı ayrıca değerlendirilir.
Bildirimi İspat Edilebilir Kılan Unsurlar
- Bildirimin tarihi belirlenebilir bir kanaldan yapılması.
- Malın hangi partisine, seri veya fatura kalemine ilişkin olduğunun belirtilmesi.
- Ayıbın teknik olarak tanımlanması ve görsel kayıtla desteklenmesi.
- Hangi seçimlik hakkın kullanıldığının tek başlık altında bildirilmesi.
- Malın incelemeye hazır tutulduğunun ve nerede bulunduğunun yazılması.
Delil Tespiti Neden Erken Yapılır
Ayıp iddiasında mal zamanla değişir, tüketilir veya onarılır. Bu nedenle HMK kapsamındaki delil tespiti yolu, dava açılmadan önce malın mevcut durumunun kayda geçirilmesi bakımından belirleyici olabilir. Karşı tarafça yapılan onarım, hem ayıbın varlığına karine oluşturabilir hem de ayıbın kapsamının ölçülmesini imkânsız hale getirebilir; onarıma izin verilmeden önce mevcut durumun belgelenmesi gerekir.
Ticari Satım ile Tüketici İşlemi Farkı
Alıcının tüketici olduğu işlemlerde TKHK, seçimlik haklar ve zamanaşımı bakımından alıcı lehine bir çerçeve kurar. İki tacir arasındaki satımda ise gözden geçirme ve bildirim beklentisi belirgin biçimde daha katıdır. Aynı olayda ilişkinin niteliği yanlış belirlenirse, doğru talep bile zamanında ileri sürülmemiş sayılabilir.
Anlaşma Teklifini Değerlendirirken
Satıcının önerdiği iskonto veya değişim, üretim durması, ikame mal tedariki ve müşteri kaybı gibi dolaylı zararları kapsamıyorsa, imzalanan metne kalan taleplerin saklı tutulduğu kaydı düşülmelidir. Aksi halde ayıptan doğan bütün istemler kapanmış sayılabilir.
Bu yazı genel bir çerçeve sunar. Malın niteliği, tarafların sıfatı ve teslim koşulları değerlendirmeyi değiştirdiği için, ihbar gönderilmeden önce belgelerin hukuken incelenmesinde yarar vardır.