Teslim alınan mal veya hizmetteki ayıp, kendiliğinden bir talep hakkı doğurmaz; talebin doğması için ayıbın süresinde ve usulünce bildirilmiş olması gerekir. Uygulamada dosyaların önemli bir kısmı, ayıbın varlığı tartışmasına girilmeden bildirim külfetinin yerine getirilmemesi nedeniyle sonuçlanır. Bu rehber, Türk Borçlar Kanunu ekseninde muayene ve ihbar disiplinini, sözleşme yorumu tartışmasıyla birlikte ele alır.
Alıcının İki Ayrı Külfeti
Alıcının yükümlülüğü ikiye ayrılır: teslim alınan malı işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz gözden geçirmek ve tespit ettiği ayıbı satıcıya bildirmek. Bu iki adımdan biri atlandığında mal, kural olarak kabul edilmiş sayılır. Ticari iş niteliğindeki alım satımlarda ise Türk Ticaret Kanunu daha katı bir düzen öngörür: açıkça belli olan ayıplar teslimden hemen sonra, muayeneyle ortaya çıkarılabilecek ayıplar ise kısa bir süre içinde bildirilmelidir. Tacirler arasındaki bu kısa sürelerin kaçırılması, alıcının seçimlik haklarını kullanamamasıyla sonuçlanır.
Gizli Ayıpta Başlangıç Anı
Sonradan ortaya çıkan ayıplarda bildirim yükümlülüğü, ayıbın fark edildiği anda doğar. Bu nedenle gizli ayıp iddiasında en kritik veri, ayıbın hangi tarihte ve nasıl fark edildiğidir. Arızanın ilk görüldüğü an, servis kaydı, üretim durması tutanağı veya iç yazışma ile belgelenmelidir. Satıcının ayıbı ağır kusuruyla gizlediği hallerde ise zamanaşımı sürelerinden yararlanamayacağı kuralı devreye girer; bu iddia ileri sürülecekse satıcının bilgi sahibi olduğunu gösteren malzeme baştan toplanmalıdır.
Ayıp mı, Eksik İfa mı, Aliud mu?
Nitelendirme, uygulanacak süreyi değiştirir. Kararlaştırılandan farklı bir malın teslimi, kararlaştırılan malın eksik teslimi ve kararlaştırılan malın ayıplı teslimi farklı hükümlere tabidir. Bu ayrımı yapabilmek için sözleşmenin nitelik tanımına bakmak gerekir:
- Teknik şartname ve ürün spesifikasyonu ekleri
- Numune üzerinden satış yapılmışsa numunenin saklanıp saklanmadığı
- Satıcının reklam, katalog ve satış öncesi beyanlarındaki taahhütler
- Kullanım amacının sözleşmede açıkça belirtilip belirtilmediği
Sözleşmede nitelik tanımı yoksa, malın kullanım amacına elverişliliği ölçüt alınır ve tartışma teknik bilirkişi değerlendirmesine kayar.
İhbarı Kanıtlanabilir Kılmak
- Bildirimi yazılı ve tarihli yapın; sözlü uyarı sonradan ispatlanamaz.
- Sözleşmede kararlaştırılan bildirim kanalını kullanın; kanal dışı bildirim geçersiz sayılabilir.
- Ayıbı genel ifadelerle değil, hangi özelliğin hangi ölçütü karşılamadığını yazarak tanımlayın.
- Hangi seçimlik hakkı kullandığınızı bildirimde belirtin.
- Ayıp ilerleyen nitelikteyse durumu tespit ettirmek için delil tespiti yoluna başvurmayı değerlendirin.
Sözleşme Hükmü Sorumluluğu Sınırlıyorsa
Satıcının ayıptan sorumluluğunu kaldıran veya sınırlayan kayıtlar, her durumda geçerli değildir. Özellikle ayıbın satıcı tarafından bilindiği hallerde bu tür kayıtların sonuç doğurmayacağı kabul edilir. Tüketici işlemi niteliğindeki sözleşmelerde ise TKHK kapsamındaki koruyucu hükümler, aksi kararlaştırılamayacak nitelikte olabilir. Bu nedenle sorumsuzluk kaydının bulunması, talepten vazgeçmek için tek başına yeterli sebep değildir.
Ayıp uyuşmazlıklarında kaybedilen zaman, çoğu kez kaybedilen hak anlamına gelir. Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; teslim tarihinizi, bildirim tarihinizi ve sözleşmenizdeki özel kayıtları bir hukukçuya inceletmeden nihai bir değerlendirme yapmamanız yerinde olur.