Ayıplı bir malın ya da eserin teslim edilmesi hâlinde alacaklının elindeki seçimlik haklardan biri de tazminat talebidir. Uygulamada esasa hiç girilmeden kaybedilen dosyaların önemli bölümü, talebin görevsiz mahkemede açılmasından veya kanunun öngördüğü süre geçtikten sonra ileri sürülmesinden kaynaklanır. Bu rehber, TBK ve HMK ekseninde ayıptan doğan tazminatı hesap boyutuyla değil, önce hangi kapıdan girileceği sorusuyla ele alır.
Önce Sözleşmenin Türünü Tespit Edin
Ayıp hükümleri satış, eser ve kira gibi sözleşme tiplerinde ayrı ayrı düzenlenmiştir. Tarafların tacir olup olmadığı, işin ticari işletmeyle ilgisi ve karşı tarafın tüketici sıfatı taşıyıp taşımadığı doğrudan görevli mahkemeyi değiştirir. Alıcı tüketici ise TKHK kapsamındaki yol, iki tacir arasındaki ticari iş ise asliye ticaret mahkemesi gündeme gelir; bunların dışında kalan uyuşmazlıklar asliye hukuk mahkemesinde görülür. Görev kuralı kamu düzenindendir; taraflar anlaşsa dahi değiştirilemez ve mahkeme kendiliğinden dikkate alır.
Yetki Kuralları Arasında Seçim
Yetkide genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Sözleşmeden doğan davalarda ifa yeri mahkemesi de yetkilidir; teslim yeri ile ödeme yerinin farklılaştığı dosyalarda hangi edimin ifa yerinin esas alınacağı ayrıca tartışılır. Tacirler arasında geçerli bir yetki kaydı varsa bu kayıt önceliklidir. Sözleşme metni okunmadan açılan dava, ilk itirazla yetkisizlikle sonuçlanabilir ve dosya yeni mahkemeye giderken değerli zaman kaybedilir.
Tazminat Kalemlerini Ayrıştırma
- Ayıbın giderilme bedeli ile bedelden indirim aynı kalem değildir; ikisi birlikte istendiğinde mükerrerlik itirazı gelir.
- Doğrudan zarar ile dolaylı zarar ayrımı, kusurun tartışılıp tartışılmayacağını belirler.
- Kullanım kaybı, ikame temin gideri ve nakliye masrafı belgeye bağlanmadan hesaba dâhil edilemez.
- Faizin başlangıcının ihtar tarihine mi temerrüde mi bağlandığı dilekçede açıkça gösterilmelidir.
Süre Kaybını Önleyen Kontroller
Tazminat talebinin ön koşulu, ayıp bildiriminin zamanında ve ispatlanabilir biçimde yapılmasıdır. Açık ayıpta muayene ve bildirim yükümlülüğü, gizli ayıpta ise ayıbın ortaya çıktığı an kritik eşiktir. Zamanaşımı süresi sözleşme tipine göre değişir; ayıbın ağır kusurla gizlenmiş olması hâlinde satıcı kısa süreden yararlanamaz. Bu nedenle dosya açılırken şu sıra izlenmelidir:
- Teslim tarihi, muayene tarihi ve bildirim tarihi tek bir tabloda toplanır.
- Bildirimin yöntemi (noter ihtarı, kayıtlı e-posta, tutanak) delil değeriyle birlikte not edilir.
- Zamanaşımının dolmasına az kaldığı hâllerde kesme etkisi doğuran işlemler önceden planlanır.
- Miktar bilirkişi incelemesine bağlıysa belirsiz alacak veya kısmi dava tercihi baştan kararlaştırılır.
Buradaki değerlendirmeler genel niteliktedir ve her sözleşmenin kendi metni sonucu değiştirebilir. Elinizdeki belgelerin süre ve yetki açısından okunması için dosyanızı bir hukukçuyla birlikte gözden geçirmeniz yerinde olur.