Aynı olay çoğu zaman hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil olarak nitelendirilebilir. TBK ve HMK ekseninde bu tercih masum bir tercih değildir: zamanaşımı, ispat yükü, yetkili mahkeme ve talep edilebilecek kalemler dayanağa göre değişir. Tüketici işlemi söz konusuysa TKHK ayrıca devreye girer ve uyuşmazlığın görüleceği merci baştan farklılaşır.
İki Dayanağın Yarıştığı Alan
Bir hizmetin gereği gibi ifa edilmemesi sonucu zarar doğduğunda, zarar gören hem sözleşmeden hem de haksız fiil hükümlerinden yararlanabilir. Uygulamadaki hata, dilekçede her ikisinin de gelişigüzel anılması ve hiçbirinin unsurlarının kurulmamasıdır. Doğru yaklaşım, asıl dayanağı seçip diğerini terditli talep olarak yapılandırmaktır.
Zamanaşımı: Sessiz Eleyici
Sözleşmeye aykırılık ile haksız fiil için öngörülen süreler farklıdır ve başlangıç anları da aynı değildir. Haksız fiilde zararın ve failin öğrenilmesi esas alınırken, sözleşmesel taleplerde muacceliyet anı öne çıkar. Dosya açılmadan önce bu iki takvim ayrı ayrı hesaplanmalı; hangi dayanağın hâlâ açık olduğu belirlenmelidir.
İspat Yükünün Yer Değiştirdiği Noktalar
- Sözleşmesel talepte borcun ifa edilmediği ileri sürülür; ifa edildiğini gösterme yükü karşı tarafa geçer.
- Haksız fiilde kusur, zarar ve illiyet bağı kural olarak talep edenden beklenir.
- Kusursuz sorumluluk hâllerinde tartışma kusurdan çıkar, sorumluluk ilişkisinin varlığına kayar.
- Zararın miktarı tam belirlenemiyorsa, hesabın dayanacağı veriler baştan toplanmalıdır.
Sözleşme Yorumunda Delil Eksikliği
Metin sessiz kaldığında yorum, tarafların gerçek ve ortak iradesine göre yapılır. Bu iradeyi gösteren malzeme çoğunlukla sözleşmenin kendisinde değil çevresindedir: teklif ve pazarlık yazışmaları, revizyon geçmişi, ödeme davranışı, önceki işlemlerdeki uygulama biçimi, teslim tutanakları. Bu kayıtlar toplanmadığında yorum tartışması yalnızca metnin lafzına sıkışır ve genellikle metni hazırlayan tarafın lehine sonuçlanır.
Dava Öncesi Kontrol Sırası
- Olayın hangi anda sözleşmesel ilişkiye, hangi anda ondan bağımsız bir zarara dönüştüğü ayrıştırılır.
- İhtar gönderilmişse içeriği talep kalemleriyle uyumlu hale getirilir; uyumsuz ihtar sonradan aleyhe kullanılabilir.
- Zarar kalemleri belgeye bağlanır; belgelenemeyen kalem talep dışında bırakılır ya da ayrıca gerekçelendirilir.
- Karşı tarafın savunma ihtimalleri listelenir ve her biri için karşı delil hazırlanır.
- Görevli ve yetkili merci, dayanağa göre yeniden teyit edilir.
Yukarıdaki çerçeve genel niteliktedir; sözleşmenin metni ve olayın gelişimi sonucu doğrudan etkiler. Talep dayanağının seçimi geri dönüşü zor bir tercih olduğundan, dosya açılmadan önce hukuki değerlendirme alınması yerinde olur.