Zamanaşımı, borcu kendiliğinden sona erdirmeyen ancak ileri sürüldüğünde talebin dinlenmesini engelleyen bir savunmadır. Bu niteliği nedeniyle iki ayrı risk doğurur: alacaklı için sürenin fark edilmeden dolması, borçlu için ise savunmanın usulüne uygun biçimde ve zamanında ileri sürülmemesi. TBK, HMK ve TKHK çerçevesinde bu rehber, sürenin hangi anda işlemeye başladığını sözleşme yorumu üzerinden belirlemeye odaklanır.
Sürenin Başlangıcını Sözleşme Belirler
Zamanaşımı süresi, borcun muaccel olduğu andan itibaren işler. Muacceliyet anı ise çoğu zaman kanunda değil, sözleşmenin ödeme planı, teslim şartı veya ihbar hükmünde gizlidir. Vade sözleşmede açıkça yazılmamışsa, tarafların davranışları ve ticari teamül birlikte değerlendirilir. Bu nedenle süre hesabına başlamadan önce sözleşmenin ilgili maddesinin nasıl yorumlandığı ortaya konulmalıdır.
Kesilme ve Durma İddiasını Belgelemek
- Borçlunun borcu kabul ettiğini gösteren yazışma, mutabakat veya kısmi ödeme kaydı
- Dava açılması ya da takip başlatılmasına ilişkin dosya bilgileri
- Faiz ödemesi veya teminat verilmesi gibi ikrar niteliği taşıyan işlemler
- Tarafların yazılı olarak süreyi etkileyen bir düzenleme yapıp yapmadığı
Bu belgeler kronolojik bir tabloda toplandığında, sürenin hangi tarihte kesildiği ve yeniden hangi tarihte işlemeye başladığı tek bakışta görülebilir. Tablo hazırlanmadan yapılan hesaplar, tek bir ödemenin gözden kaçmasıyla yanlış sonuca ulaşabilir.
Def'inin Zamanında İleri Sürülmesi
Zamanaşımı hakim tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz; ilgili tarafın açıkça ileri sürmesi gerekir. Usul hukukunda savunma sebeplerinin ileri sürülebileceği aşama sınırlı olduğundan, def'inin cevap aşamasında yer almaması ciddi bir hak kaybına yol açabilir. Cevap dilekçesinde savunma yalnızca esasa yöneltilip zamanaşımına hiç değinilmemesi, uygulamada en sık rastlanan eksikliktir.
Tüketici İşlemlerinde Farklılaşan Değerlendirme
Sözleşmenin tüketici işlemi niteliği taşıması halinde, hükümlerin yorumunda tüketici lehine değerlendirme ilkesi devreye girer ve haksız şart denetimi gündeme gelebilir. Bu durumda tartışma yalnızca sürenin dolup dolmadığı değil, süreyi belirleyen sözleşme hükmünün geçerli olup olmadığıdır. Standart matbu metinlerde bireysel pazarlığa konu edilmediği anlaşılan hükümler bu yönüyle ayrıca incelenmelidir.
Kısa Değerlendirme Sırası
- Sözleşmede muacceliyeti belirleyen hükmü tespit edin.
- Muacceliyet tarihinden itibaren kesintisiz bir zaman çizelgesi kurun.
- Kesme ve durma iddialarını belgeyle eşleştirin.
- Savunmayı usul aşamasına uygun biçimde dilekçeye yerleştirin.
Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Sözleşme tipi, tarafların sıfatı ve borcun niteliği süre değerlendirmesini değiştirebileceğinden, işlem yapmadan önce dosyanız özelinde hukuki görüş alınması uygun olur.