Sözleşmeye aykırılık iddiasında haklılık ile ispat edilebilirlik farklı şeylerdir. Türk usul hukuku, belirli bir tutarın üzerindeki hukuki işlemler bakımından senetle ispat kuralını benimsemiştir; bu kural, tanık beyanına dayanan pek çok haklı talebi daha başlangıçta zayıflatır. TBK, HMK ve TKHK ekseninde aşağıda, ispat rejiminin nasıl kurulacağı ve yetki tercihinin dosyaya etkisi ele alınmaktadır.
Senetle İspat Kuralı ve İstisnaları
Belirli bir parasal sınırı aşan hukuki işlemlerin senetle ispatı gerekir ve bu sınırın üzerindeki işlemlere karşı tanık dinletilemez. Sınır her yıl güncellendiğinden, işlemin yapıldığı yıla ait tutarın kontrol edilmesi gerekir. Kuralın istisnaları dosyanın yönünü değiştirebilecek kadar önemlidir: senedin alınmasında imkânsızlık bulunması, senedin beklenmeyen bir olayla kaybedilmiş olması, karşı tarafın açık muvafakati ve en çok işe yarayanı olan delil başlangıcı. Karşı taraftan sadır olan ve iddia edilen işlemi muhtemel gösteren bir yazı — imzasız bir teklif, bir mesaj yazışması ya da kısmi ödeme dekontu — delil başlangıcı sayıldığında tanık dinletme imkânı doğar.
Yetki: Davalının Yerleşim Yeri mi, İfa Yeri mi?
Genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir. Sözleşmeden doğan davalarda ise sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de yetkilidir ve davacı bu iki mahkeme arasında seçim yapabilir. İfa yerinin sözleşmede açıkça kararlaştırılmadığı durumlarda, borcun niteliğine göre belirlenen ifa yeri kuralları devreye girer; para borçlarında alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinin esas alınması, davacıya pratik bir imkân sağlar. Sözleşmede yetki kaydı bulunması hâlinde bu kaydın geçerliliği, tarafların sıfatına göre değerlendirilmelidir: tacirler ve kamu tüzel kişileri dışındaki kişiler bakımından yetki sözleşmesi yapılamaz.
Temerrüt İhtarı: Alacağın Kaderini Belirleyen Belge
Muaccel borcun ifa edilmemesi hâlinde borçlunun temerrüde düşürülmesi, faizin başlangıcını, dönme veya fesih hakkının kullanılabilirliğini ve tazminat talebinin kapsamını doğrudan etkiler. İhtarın hangi adrese, hangi yolla ve hangi içerikle gönderildiği bu nedenle esasa etkilidir. Sözleşmede bildirimlerin belirli bir usulle yapılacağı kararlaştırılmışsa bu usule uyulmaması, ihtarı sonuç doğurmaz hâle getirebilir. İhtar metninde alacağın miktarı, dayanağı ve verilen sürenin açıkça gösterilmesi gerekir.
Dosyayı Baştan Kurmak
- Sözleşme metni, ekleri ve sonradan yapılan değişiklikler kronolojik olarak birleştirilir.
- İfaya ilişkin tüm belgeler — irsaliye, tutanak, teslim kaydı, ödeme dekontu — tarih sırasıyla listelenir.
- Taraflar arasındaki yazışmalar, delil başlangıcı oluşturabilecek ifadeler işaretlenerek ayrı bir ekte toplanır.
- Ticari nitelikteki para alacaklarında arabuluculuk dava şartının işletilip işletilmediği kontrol edilir.
- Karşı taraf tüketici sıfatını taşıyorsa görev ve ispat rejiminin değişebileceği göz önünde tutulur.
Zamanaşımı ve Talep Sıralaması
Alacağın tabi olduğu zamanaşımı süresinin sözleşmenin türüne göre değişebildiği, ayrıca zamanaşımının kendiliğinden değil ancak ileri sürüldüğünde dikkate alındığı unutulmamalıdır. Dönme, fesih, ayıp hükümlerine dayanan talepler ve cezai şart istemi birbirini dışlayabileceğinden, dilekçede taleplerin sırası ve terditli yapısı baştan kurgulanmalıdır.
Bu içerik genel bir çerçeve sunar; sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve elde bulunan belgeler ispat rejimini ve yetkiyi değiştirebilir. Dava açılmadan önce belgelerin bir hukukçu tarafından değerlendirilmesi, geri dönülemez usul tercihlerini önler.