Bir alacak uyuşmazlığında taraflar genellikle sözleşmenin ne anlama geldiğini tartışır; oysa dosyanın sonucunu çoğu zaman zamanaşımı tartışması belirler. Zamanaşımı def'i hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz, süresinde ileri sürülmezse dinlenmez ve bu nedenle usul takvimi esas tartışmanın önüne geçer. Bu rehber, TBK ve HMK ekseninde sözleşme yorumu ile zamanaşımının nasıl birlikte kurulacağını ele alır.
Önce Nitelendirme, Sonra Süre
Zamanaşımı süresi, ilişkinin nitelendirilmesine bağlıdır. TBK'da kural olarak on yıllık genel süre öngörülmüş, kira bedeli, faiz ve dönemsel edimler ile bazı iş görme ilişkilerinde ise daha kısa süreler kabul edilmiştir. Aynı ödemenin eser sözleşmesi mi, vekâlet mi yoksa satış mı sayılacağı, uygulanacak süreyi tümüyle değiştirir. Bu nedenle dilekçede nitelendirme, sözleşmenin başlığına değil, tarafların gerçek ve ortak iradesine dayandırılmalıdır.
Yorumda Hangi Veriler Kullanılır?
- Sözleşme öncesi yazışmalar, teklif ve şartname metinleri,
- Fatura, irsaliye, hakediş ve ödeme dekontlarındaki açıklama satırları,
- Tarafların sözleşme süresince fiilen izlediği uygulama,
- Genel işlem koşulu niteliğindeki hükümler ve bunların karşı tarafa bildirilme biçimi,
- Tüketici işlemi söz konusuysa TKHK kapsamındaki haksız şart denetimi.
Görev ve Yetki Tablosu
Genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir; ilişki tüketici işlemi niteliğindeyse TKHK uyarınca tüketici mahkemesi görevlidir ve bu kural kamu düzenindendir. Yetki bakımından genel kural davalının yerleşim yeri mahkemesi olmakla birlikte, sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de dava açılabilir. Sözleşmede yetki kaydı bulunması, tarafların sıfatına ve kesin yetki kurallarının varlığına göre değerlendirilir.
Zamanaşımını Kesen ve Durduran Olaylar
- Borçlunun borcu ikrar etmesi, kısmi ödeme yapması veya teminat vermesi,
- Alacaklının dava açması, icra takibi başlatması ya da iflas masasına başvurması,
- Süreyi keserek yeniden işletmeye başlatan bu olayların tarihlerinin belgelenmesi,
- Def'inin cevap dilekçesinde ileri sürülmesi; iddia ve savunmanın genişletilmesi yasağının devreye girdiği anın kaçırılmaması.
Uygulamada en sık görülen usul hatası, güçlü bir zamanaşımı savunmasının geç ileri sürülmesi veya alacaklı tarafta kesme sebebi olan ödemenin dosyaya konulmamasıdır. Yukarıdaki çerçeve geneldir; sözleşmenin türü ve ödeme akışı süreleri değiştirebileceğinden, dosyanızın kendi belgeleriyle hukuki değerlendirmeye tabi tutulması önerilir.