Sözleşmeden doğan alacak davalarında sonucu çoğu zaman esasa ilişkin tartışma değil, zamanaşımı def'inin usulüne uygun ileri sürülüp sürülmediği belirler. TBK, HMK ve TKHK hükümlerinin birlikte devreye girdiği bu dosyalarda görev, yetki ve ispat kuralları birbirini etkiler. Aşağıda delil ekseninde mahkeme ve yetki analizi yapılmaktadır.
Zamanaşımı Kendiliğinden Dikkate Alınmaz
Zamanaşımı bir def'idir; mahkeme tarafından resen gözetilmez ve süresinde ileri sürülmezse dikkate alınmaz. Cevap dilekçesinde ileri sürülmeyen def'i, sonradan ancak karşı tarafın açık muvafakati veya ıslah yoluyla dosyaya girebilir. Genel zamanaşımı süresi on yıl olmakla birlikte, kira bedeli, faiz ve benzeri dönemsel edimler ile bazı alacak türleri daha kısa süreye tabidir; bu ayrım dilekçede alacak kalemi bazında yapılmalıdır.
Görev: Uyuşmazlığın Tarafları Belirler
- Genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.
- İlişki bir tüketici işlemi niteliğindeyse TKHK uyarınca tüketici mahkemesi görevlidir ve bu kural kamu düzenindendir.
- Görev itirazı yargılamanın her aşamasında ileri sürülebilir; mahkeme resen inceler.
- Yanlış mahkemede açılan dava, görevsizlik kararının ardından süresinde başvuru yapılmazsa açılmamış sayılır.
Yetki Sözleşmesi Herkes İçin Geçerli Değildir
Genel yetki kuralı davalının yerleşim yeri mahkemesidir; sözleşmeden doğan davalarda ifa yeri mahkemesi de seçilebilir. Sözleşmeye konulan yetki kayıtları ise ancak tacirler ve kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir. Tüketici konumundaki tarafa karşı ileri sürülen yetki kaydı sonuç doğurmaz; buna rağmen yanlış yerde açılan dava, yetkisizlik nedeniyle zaman ve masraf kaybına yol açar.
Alacağın İspatında Sınırlar
Belirli bir tutarı aşan hukuki işlemlerin senetle ispatı kuraldır ve bu sınır her yıl güncellenir. Sınırın üzerindeki alacak yalnızca tanıkla ispatlanmak istendiğinde dosya baştan zayıflar. Böyle hâllerde yazılı delil başlangıcı sayılabilecek yazışmalar, banka dekontları ve karşı tarafın ikrar içeren beyanları öne çıkarılmalıdır. Zamanaşımını kesen işlemler bakımından ise borcun ikrarı, kısmi ödeme ve icra takibi tarihleri ayrı bir tabloda gösterilmelidir.
Dilekçe Öncesi Kontrol
- Alacak kalemleri, doğum tarihleri ve tabi oldukları süreler eşleştirilir.
- Kesen ve durduran sebepler tarihleriyle listelenir.
- Görev ve yetki, tarafların sıfatı üzerinden doğrulanır.
- Senetle ispat sınırı, dava tarihindeki güncel değere göre kontrol edilir.
Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; sözleşmenin tipi ve tarafların sıfatı sonucu değiştirebilir. Özellikle süresi dolmak üzere olan alacaklarda vakit kaybetmeden hukuki değerlendirme yapılması önerilir.