Tazminat talebi, hukuk davaları içinde en geniş yelpazeye sahip olanıdır. Aynı olay, sözleşmeye aykırılık olarak da haksız fiil olarak da nitelendirilebilir ve bu nitelendirme hem hangi mahkemenin görevli olduğunu hem hangi delilin işe yarayacağını değiştirir. Bu rehber, dava açılmadan önce yapılması gereken nitelendirme çalışmasını ele alır.
Nitelendirme: Sözleşme mi Haksız Fiil mi
TBK açısından sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumlulukta kusurun bulunmadığını ispat yükü borçluya aitken, haksız fiil sorumluluğunda kusur kural olarak zarar görence ortaya konur. Aynı olayda her iki sorumluluk türü bir arada bulunabilir ve talep sahibi lehine olanı seçebilir. Zamanaşımı bakımından da tablo farklıdır: haksız fiilde öğrenmeye bağlı kısa süre ile fiilden itibaren işleyen uzun süre birlikte uygulanırken, sözleşmesel taleplerde genel süre esas alınır. Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa daha uzun ceza zamanaşımının uygulanması gündeme gelebilir.
Görevli Mahkemenin Belirlenmesi
Genel görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Ancak uyuşmazlık bir tüketici işleminden doğuyorsa TKHK uyarınca tüketici mahkemesi, iki tacir arasındaki ticari ilişkiden doğuyorsa asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Görev kuralları kamu düzenindendir; taraflar anlaşarak değiştiremez ve mahkeme kendiliğinden inceler. Ticari nitelikteki para alacaklarında dava şartı arabuluculuk basamağının atlanmaması gerekir. Yanlış mahkemede açılan dosyada verilen görevsizlik kararından sonra, kanunda öngörülen kısa süre içinde yetkili ve görevli mahkemeye başvurulmazsa dava açılmamış sayılır.
Yetkide Alternatifler
HMK, davalının yerleşim yeri mahkemesini genel yetkili kılar. Sözleşmeden doğan taleplerde sözleşmenin ifa edileceği yer, haksız fiillerde ise fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer veya zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir. Bu seçenekler zarar görene önemli bir stratejik alan tanır; tanıkların, keşif konusunun ve bilirkişi incelemesine esas kayıtların bulunduğu yer tercih edildiğinde yargılama süresi kısalır. Tacirler arasında yapılan yetki sözleşmeleri geçerli olabilirken, tüketici aleyhine getirilen yetki kayıtları sonuç doğurmaz.
Talebin Biçimi ve Delil Yükü
- Zararın miktarı baştan belirlenebiliyorsa tam eda davası, belirlenemiyorsa belirsiz alacak davası tercih edilir; bu seçim ıslah ve zamanaşımı sonuçlarını değiştirir
- Senetle ispat kuralının uygulanacağı parasal eşik gözetilir, sınırın üzerindeki iddialar için yazılı delil aranır
- Yazılı delil bulunmadığında delil başlangıcı sayılabilecek belgeler ayrıca değerlendirilir
- Uzman görüşü, bilirkişi incelemesinden önce dosyaya sunularak inceleme yönü etkilenebilir
- Zararın hesabına esas belgeler tarih sırasına göre ve kaynağı gösterilerek sunulur
Dilekçe Öncesi Sıralama
- Olay, sorumluluk türü bakımından iki ayrı kolonda değerlendirilir.
- Zamanaşımı başlangıç tarihleri her iki ihtimal için ayrı hesaplanır.
- Tarafın sıfatı ve ticari nitelik değerlendirilerek görevli mahkeme belirlenir.
- Yetki seçenekleri arasından delil merkezine en yakın olanı seçilir.
- Talep kalemleri ölçülebilir biçimde ve dayanağıyla birlikte yazılır.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır; olayın gelişimi, taraflar arasındaki sözleşme ve belge durumu farklı sonuçlara götürebilir. Dava yolunu seçmeden önce dosyanızın hukuki nitelendirmesini birlikte yapmanız önerilir.