Borç ilişkilerinde alacaklının en büyük düşmanı çoğu zaman karşı taraf değil, işleyen zamandır. Zamanaşımına uğramış bir alacak varlığını sürdürse de mahkeme önünde zayıflar; bu yüzden sürenin ne zaman işlemeye başladığı, ne zaman kesildiği ve nasıl ispatlandığı belirleyicidir. Bu rehber, TBK, usul yönünden HMK ve tüketici ilişkilerinde TKHK ekseninde zamanaşımını ele alır.
Sürenin Başlangıcını Doğru Belirlemek
Zamanaşımı, kural olarak alacağın muaccel hâle geldiği anda işlemeye başlar. Vadeye bağlı borçlarda vade tarihi, dönemsel edimlerde her dönemin kendi başlangıcı esas alınır. Başlangıç anının yanlış hesaplanması, henüz zamanaşımına uğramamış bir alacağın gereksiz yere riske atılmasına ya da tam tersine geç kalınmasına yol açar.
Kesilme ve Durma Ayrımı
Zamanaşımını etkileyen iki farklı mekanizma vardır ve bunlar sıkça karıştırılır:
- Kesilme hâlinde süre sıfırlanır ve baştan işlemeye başlar.
- Durma hâlinde süre işlemeyi geçici olarak bırakır, engel kalkınca kaldığı yerden devam eder.
- Borçlunun borcu ikrarı veya kısmi ödemesi, kesilme sonucu doğurabilir.
Bu ayrımın doğru yapılması, alacağın hâlâ dava edilebilir olup olmadığını belirler.
İspat Yükü ve Belgeleme
Zamanaşımı def'i ileri sürüldüğünde, süreyi kesen bir işlemin varlığını ispat külfeti kural olarak alacaklıya düşer. İhtarname, dava veya takip işlemleri ile kısmi ödeme belgeleri bu noktada belirleyici olur. Bu belgelerin tarihleriyle birlikte saklanması, ileride ortaya çıkabilecek tartışmayı baştan zayıflatır.
Farklı Sözleşmelerde Farklı Süreler
Her borç ilişkisi aynı süreye tabi değildir; olağan alacaklar ile dönemsel veya özel nitelikli alacaklar farklı sürelere bağlıdır. Sözleşmenin türü belirlenmeden süre hesabı yapılması hatalı sonuç verir.
Zamanaşımı hesabı ilişkinin niteliğine göre değişir ve teknik incelik ister. Bu metin genel bilgi sunar; alacağınızın durumunu netleştirmek için somut olayda hukuki görüş almanız önerilir.