Zamanaşımı, hâkimin kendiliğinden dikkate aldığı bir konu değildir; ileri sürülmesi ve usulüne uygun zamanda ileri sürülmesi gerekir. TBK'nın zamanaşımı düzeni ile HMK'nın savunma sırasına ilişkin kuralları birlikte işlediğinden, def'i geç ileri sürüldüğünde esasa girilmeden hak kaybı doğabilir. Sözleşme ilişkisi tüketici işlemi niteliği taşıyorsa TKHK çerçevesi de nitelendirmeyi etkiler.
Süre Nereden Başlar: Nitelendirme Sorunu
Zamanaşımı tartışmasının büyük bölümü aslında bir yorum tartışmasıdır. İlişkinin satım mı, eser mi, vekâlet mi yoksa karma bir sözleşme mi olduğu belirlenmeden süreye ilişkin sağlıklı bir sonuç çıkarılamaz. Bu nedenle def'i ileri süren taraf, önce sözleşmenin niteliğini gösteren metinleri; sonra muacceliyet tarihini gösteren kayıtları sunmalıdır.
Sözleşmenin Anlamını Ortaya Koyan Deliller
Sözleşme yorumunda yalnızca imzalı asıl metin değil, ilişkinin nasıl yürütüldüğü de dikkate alınır. Teklif ve kabul yazışmaları, sipariş formları, teslim tutanakları, faturaların düzenlenme ve kayda alınma biçimi, tarafların yıllar içindeki fiilî uygulaması metnin belirsiz bıraktığı noktaları aydınlatır. Bu belgeler kronolojik dizildiğinde alacağın hangi anda istenebilir hâle geldiği görünür olur.
Kesme ve Durma İddiasının Belgesi
Karşı taraf zamanaşımının kesildiğini ileri sürüyorsa bunun da ispatı gerekir. Borcun kabulüne işaret eden yazışmalar, kısmi ödemeler, teminat verilmesi, dava veya takip yoluna başvurulması bu kapsamda değerlendirilir. Uygulamada sık yapılan hata, kesme iddiasına dayanak gösterilen bir yazının tarihinin ya da göndericisinin belirsiz olmasıdır; tarihi belirsiz belge, süre tartışmasında işe yaramaz.
Sık Görülen Delil Boşlukları
- Muacceliyet tarihini gösteren ihtar veya hesap kaydının bulunmaması
- Sözleşmenin ekleriyle birlikte değil, tek sayfa hâlinde sunulması
- Kısmi ödemelerin hangi kaleme mahsup edildiğinin gösterilmemiyor olması
- Elektronik yazışmalarda gönderici ve tarih bilgisinin okunamaz kalması
- Def'inin, cevap dilekçesi yerine sonraki aşamada gündeme getirilmesi
Def'i Hazırlarken İzlenecek Sıra
- Sözleşme metni ve tüm ekleri tek dosyada birleştirilir.
- İlişkinin hukuki niteliği, uygulama belgeleriyle desteklenerek belirlenir.
- Muacceliyet tarihi, karşılığındaki kayıtla birlikte yazılır.
- Kesme ve durma iddialarına karşı ayrı bir karşı-delil listesi hazırlanır.
- Def'i, savunma için öngörülen ilk aşamada ve açık ifadeyle ileri sürülür.
Bu yazı genel bir çerçeve sunar. Süreler sözleşmenin türüne ve olayın gelişimine göre farklılaştığından, def'i ileri sürmeden önce dosyanın bir hukukçu tarafından değerlendirilmesi yerinde olacaktır.