Ceza yargılamasında kanun yolu tek bir kavram değildir. Kararın türüne göre üç ayrı yol, üç ayrı merci ve birbirinden farklı süreler devreye girer. Uygulamada en sık karşılaşılan hak kaybı, esasa ilişkin bir gerekçe zayıf olduğu için değil, doğru yolun yanlış adlandırılması ya da sürenin yanlış hesaplanması nedeniyle yaşanır. Aşağıda CMK, TCK ve 5275 ekseninde bu ayrım netleştirilmiştir.
Üç Yol, Üç Farklı Konu
- İtiraz: Hakim veya mahkemenin hüküm niteliği taşımayan kararlarına karşı işletilir. Tutuklama, adli kontrol ve benzeri koruma tedbiri kararları bu kapsamdadır.
- İstinaf: İlk derece mahkemesinin hükümlerine karşı bölge adliye mahkemesine başvuru yoludur. Burada dosya hem maddi hem hukuki yönden yeniden incelenebilir.
- Temyiz: Bölge adliye mahkemesi kararlarına karşı, kanunun izin verdiği hâllerde Yargıtay'a yapılan ve yalnızca hukuka aykırılık denetimi içeren başvurudur.
Süreler ve Başlangıç Anı
İtiraz ve istinaf başvurusu için yedi günlük, temyiz için on beş günlük süre öngörülmüştür. Sürenin başlangıcı, kararın ilgilinin yüzüne karşı açıklanması hâlinde açıklama tarihi, yokluğunda verilmesi hâlinde tebliğ tarihidir. Sanığın duruşmada bulunduğu ancak müdafiin bulunmadığı durumlarda başlangıç anı tartışmalı hâle gelebileceğinden, duruşma tutanağındaki hazır bulunanlar bölümü kontrol edilmelidir.
Yanlış Mercie Verilen Dilekçe
Kanun, başvuranın korunması yönünde bir güvence içerir: kabul edilebilir bir başvuruda merciin veya kanun yolunun yanlış gösterilmiş olması, başvuranın hakkını ortadan kaldırmaz. Ancak bu güvence süreyi uzatmaz. Bu nedenle dilekçenin süresi içinde verilmiş olması, hangi mercie verildiğinden daha kritiktir. Dilekçe, kararı veren mahkemeye de sunulabilir.
İstinafta Delil Yenileme İmkânı
İstinaf aşaması, temyizden farklı olarak yeniden delil değerlendirmesine açıktır. Duruşma açılması hâlinde tanık dinlenmesi, keşif yapılması veya rapor alınması talep edilebilir. Bu imkânın kullanılmaması, dosyayı yalnızca hukuki denetimle sınırlı temyiz aşamasına taşır ve maddi vakıaya ilişkin itiraz şansı fiilen kapanır. Bu nedenle istinaf dilekçesinde talep edilen delillerin somut ve gerekçeli biçimde sıralanması gerekir.
Kesin Nitelikteki Hükümler
Kanun, belirli hafiflikteki cezalar bakımından istinaf veya temyiz yolunu kapatmıştır. Kararın kesin olup olmadığı, başvuru hazırlanmadan önce hüküm fıkrasından kontrol edilmelidir; aksi hâlde harcanan süre içinde infaz süreci ilerler.
Burada anlatılanlar genel bir yol haritası sunar. Hükmün türü, verilen cezanın miktarı ve dosyadaki usul işlemleri kanun yolunu değiştirebileceğinden, karar tebliğ alındığı anda bir hukukçuyla değerlendirme yapılması önem taşır.