Ceza soruşturmasında hak kayıplarının çoğu, esasa ilişkin tartışmalardan değil kaçırılmış sürelerden doğar. CMK, TCK ve 5275 sayılı Kanun farklı nitelikte süreler öngörür; bunları tek bir takvimde toplamayan taraf, sonradan telafisi güç sonuçlarla karşılaşır. Bu rehber, soruşturma evresinin süre haritasını çıkarıyor.
Şikâyet Süresi ile Dava Zamanaşımını Karıştırmamak
Takibi şikâyete bağlı suçlarda mağdur, fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği tarihten başlayarak altı ay içinde şikâyette bulunmalıdır. Bu süre geçtiğinde soruşturma yapılamaz. Şikâyete bağlı olmayan suçlarda ise böyle bir süre yoktur; sınırı belirleyen, suçun ağırlığına göre değişen dava zamanaşımıdır. Bir dosyada her iki nitelikte suç birlikte bulunabileceğinden, şikâyet dilekçesi hazırlanırken hangi eylemin hangi rejime tabi olduğu ayrı ayrı belirlenmelidir.
Saat Bazlı Takvim: Gözaltı ve Tutuklama
Yakalanan kişi bakımından süreler gün değil saat ölçeğinde işler. Gözaltı süresi kural olarak yakalama anından itibaren yirmi dört saati aşamaz; yakalama yerine en yakın hâkimliğe gönderilmesi için gereken zorunlu yol süresi bu sürenin dışındadır. Toplu olarak işlenen suçlarda süre sınırlı biçimde uzatılabilir. Gözaltına alma işlemine karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir. Tutuklama kararına itiraz için tanınan süre ise yedi gündür ve bu süre tebliğ ya da öğrenme anından işlemeye başlar. Tahliye talebi ise süreye bağlı olmaksızın her aşamada yenilenebilir.
Dosya İnceleme Yetkisi ve Kısıtlama Kararı
Müdafi ve vekil, soruşturma dosyasının içeriğini inceleyebilir. Ancak hâkim kararıyla bu yetkiye kısıtlama getirilebilir; kısıtlamanın kapsamı dışında kalan ifade tutanağı, bilirkişi raporu ve hazır bulunulan işlemlere ilişkin belgeler her hâlde incelenebilir. Kısıtlama kararının varlığı savunmanın hazırlığını doğrudan etkilediği için, karara karşı itiraz yolunun zamanında kullanılması gerekir.
Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararına İtiraz
Savcılık kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilir. İtiraz dilekçesinde yalnızca sonuca katılmadığını belirtmek yeterli değildir; hangi delilin toplanmadığı, hangi tanığın dinlenmediği ve hangi kaydın istenmediği somut olarak gösterilmelidir. İtirazın reddi hâlinde, yeni delil ortaya çıkmadıkça aynı fiil için yeniden soruşturma açılamayacağı dikkate alınmalı; bu nedenle itiraz aşaması dosyanın son savunma imkânı olarak planlanmalıdır.
Takvimi Tek Sayfada Tutmak
- Fiil tarihi, öğrenme tarihi ve şikâyet tarihi ayrı sütunlarda yazılır
- Yakalama, gözaltı ve sevk saatleri tutanaklarla karşılaştırılır
- Her tebligatın tarihi, tebliğ biçimi ve muhatabı kaydedilir
- İtiraz sürelerinin son günü ve bir önceki kontrol günü işaretlenir
- Toplanması istenen delillerin talep tarihi ve akıbeti takip edilir
Buradaki bilgiler genel çerçeveyi anlatır; suçun niteliği, dosyadaki koruma tedbirleri ve tarafların sıfatı süreleri farklılaştırabilir. Somut soruşturmada adım atmadan önce dosyanın bir hukukçu tarafından incelenmesi önerilir.