Mal beyanı, icra takibinin en çok hafife alınan ama sonuçları en ağır olan adımlarından biridir. Süresinde verilmemesi borçlu bakımından ayrı bir yaptırım riski doğurur; eksik ya da gerçeğe aykırı verilmesi ise sonraki aşamaları tümüyle değiştirir. Bu rehber, İİK ve HMK çerçevesinde haciz sürecinde mal beyanının iki taraf için de nasıl okunması gerektiğini ele alır.
Mal Beyanının İki Yüzü
Borçlu açısından mal beyanı, kanunun öngördüğü kısa süre içinde yerine getirilmesi gereken bir yükümlülüktür ve beyanın kapsamı yalnızca taşınmazlarla sınırlı değildir; alacaklar, araçlar, banka mevduatı ve gelir kaynakları da beyana dâhildir. Alacaklı açısından ise mal beyanı, haciz stratejisinin haritasıdır. Beyanda görünmeyen ancak kayıtlarda tespit edilebilen bir varlık, sonraki aşamalarda ayrı bir hukuki tartışmanın da kapısını açar.
İki Taraf İçin Kontrol Maddeleri
- Ödeme emrinin tebliğ tarihi ve tebligatın usulüne uygun yapılıp yapılmadığı.
- Takibin türü: ilamlı mı, ilamsız mı, kambiyo senedine mi dayanıyor.
- Beyanda gösterilen malların gerçekten borçlunun mülkiyetinde olup olmadığı.
- Üçüncü kişi elindeki mal ve alacaklar için ayrı bildirimin gerekip gerekmediği.
- Maaş haczinde kesinti oranına ilişkin sınırların gözetilip gözetilmediği.
- Haczedilemezlik iddiasının hangi mal için ve hangi süre içinde ileri sürüleceği.
İtiraz mı, Şikâyet mi, Dava mı?
İcra hukukunda üç ayrı yolu birbirine karıştırmak, en sık rastlanan merci hatasıdır. Borca veya imzaya yönelik itiraz kural olarak icra dairesine yapılır ve takibi durdurmaya yöneliktir. İcra memurunun işleminin kanuna aykırı olduğu iddiası ise şikâyet yoluyla icra mahkemesine taşınır. Malın borçluya değil üçüncü kişiye ait olduğu iddiası ise istihkak prosedürüne tabidir ve kendi süresi vardır. Bu üç yolun süreleri de aynı değildir; birine başvurulmuş olması diğerinin süresini durdurmaz.
Haczedilemezlik İddiasının Zamanlaması
Ev eşyası, meslek için gerekli araçlar ve belirli gelirler bakımından haczedilemezlik iddiası ileri sürülebilir; ancak bu iddianın haciz tutanağının öğrenilmesinden itibaren belirli bir süre içinde yapılması gerekir. Süre geçtikten sonra yapılan başvuru, iddia esasen haklı olsa bile incelenmez. Bu nedenle haciz tutanağının bir örneği mutlaka alınmalı ve tarihi kaydedilmelidir.
Not
İcra dosyalarında kayıp genellikle esastan değil, gün hesabından doğar. Buradaki bilgiler genel niteliktedir; takibin türü, borcun kaynağı ve haczedilen malın niteliği izlenecek yolu değiştireceğinden, süre işlerken bir hukukçuya danışılması önemlidir.