Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında dosyalar çoğunlukla esastan değil, dava şartından geri döner. 5510 sayılı Kanun ile 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, Kuruma karşı açılacak davalar için işverene karşı açılan davalardan tamamen farklı bir ön aşama öngörür. 4857 ve 6331 sayılı Kanunlardan doğan taleplerle aynı dilekçede birleştirilen istemler, bu nedenle sık sık ayrılmak ya da reddedilmek zorunda kalır.
Kuruma Karşı Dava Açmadan Önce
Sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, dava açılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurulması dava şartıdır. Kurumun cevap vermemesi hâlinde altmış günün dolmasıyla dava açma hakkı doğar; cevap verilmişse cevabın tebliğinden itibaren dava yoluna gidilir. Bu şartın önemli bir istisnası bulunur: hizmet akdine tabi çalışmalar nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri ön başvuru şartı dışında tutulmuştur. Uygulamadaki karışıklık tam da buradadır; emeklilik, prim ve tahsis işlemleri için ön başvuru zorunluyken, hizmet tespiti için bekleme yapmak gereksiz zaman kaybıdır.
Arabuluculuk Bu Dosyalarda Devrede mi
İşçi ile işveren arasındaki alacak ve tazminat talepleri ile işe iade isteminde arabuluculuk dava şartıdır. Buna karşılık Kuruma yöneltilen talepler bu kapsamda değildir. İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlara ilişkin rücu istemleri de arabuluculuk şartının dışında tutulmuştur. Dolayısıyla aynı olaydan doğan taleplerin bir kısmı arabuluculuğa, bir kısmı doğrudan mahkemeye gider; dilekçe hazırlanırken bu ayrım baştan yapılmalıdır.
Hizmet Tespitinde Süre ve Husumet
Kuruma bildirilmeyen çalışmaların tespiti istemi, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıllık hak düşürücü süreye tabidir. Ancak müfettiş tespiti, mahkeme kararı veya Kurumun kendi kayıtlarından çalışmanın anlaşılabildiği hâllerde bu sürenin uygulanmayacağı kabul edilir. Dava hem işverene hem Kuruma yöneltilmelidir; taraflardan birinin dışarıda bırakılması, yargılamanın ilerleyen aşamasında düzeltilse dahi süre kaybettirir.
İspatın Kamu Düzeni Boyutu
Hizmet tespiti davaları kamu düzenine ilişkin sayıldığından, mahkeme re-sen araştırma yapar ve tarafların ikrarı tek başına yeterli görülmez. Etkili bir delil paketi şunları içerir:
- İşyeri sicil dosyası, aylık prim ve hizmet belgeleri ile varsa müfettiş raporları.
- Aynı dönemde aynı işyerinde bildirimi yapılmış çalışanların tanıklığı.
- Komşu işyeri sahiplerinin veya çalışanlarının beyanları.
- Banka hesap hareketleri, ücret ödemelerine ilişkin kayıtlar ve giriş çıkış kartı verileri.
- İşin niteliğine göre meslek odası kayıtları, ruhsat ve vergi mükellefiyet bilgileri.
Sık Karşılaşılan Merci Hataları
Kurum işlemine karşı idare mahkemesine başvurmak, prim borcu tebligatını icra takibi zannedip icra hukuk mahkemesine şikâyet etmek ve emeklilik talebinin reddine karşı süresinde dava açmayıp yeniden dilekçe vermekle yetinmek, en yaygın üç hatadır. Kurumun yazılarında belirtilen başvuru yolu ve süre bilgisi, dosyanın ilk sayfasına not edilmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Sigortalılık statüsü, çalışma dönemi ve belge yapısı sonuçları değiştirebileceğinden, süreçten önce alanında çalışan bir hukukçudan görüş alınması önerilir.