Boşanma dosyalarında sonucu belirleyen şey çoğu zaman olayların kendisi değil, olayların hangi aşamada ve nasıl ispatlandığıdır. Aile mahkemeleri 4787 sayılı Kanun çerçevesinde kurulmuş özel mahkemelerdir; yargılama ise HMK'nın delil düzenine tabidir. Bu düzenin en sert yanı, delillerin sunulacağı aşamanın sınırlı olmasıdır.
Delilin Kaderi Dilekçeler Aşamasında Belirlenir
Taraflar, dayandıkları vakıaları ve bunları ispata yarayan delilleri dilekçelerinde göstermek zorundadır. Elde bulunan belgeler dilekçeye eklenir; başka yerden getirtilecek belgeler için ise nerede bulunduğu açıkça bildirilir. Bu bildirim yapılmadığında, sonradan "tanığım var, kaydım var" demek çoğu zaman geç kalmış olur. Islah ve karşı tarafın açık muvafakati gibi istisnalar bulunsa da bunlar kural değil, dar kapılardır.
Hukuka Aykırı Delil Sorunu
Eşin telefonunun izinsiz incelenmesi, konuşmalarının rızası dışında kaydedilmesi veya özel yazışmalarının ele geçirilmesi yoluyla elde edilen materyaller iki yönlü risk taşır: dosyada değerlendirme dışı bırakılabilir ve sunan taraf için ayrı bir ceza soruşturmasına konu olabilir. Buna karşılık, kişinin kendisine karşı işlenen bir fiili kaybolma tehlikesi altında tespit etmesi hâli farklı değerlendirilir. Ayrım incedir; bu nedenle kayıt dosyaya konmadan önce elde ediliş biçimi yazılı olarak not edilmelidir.
Tanık Beyanının Ağırlığı
Aile dosyalarında tanık, çoğu kez tek doğrudan delildir. Tanık listesi hazırlanırken şu noktalar gözetilir:
- Tanığın olayları duyumdan mı yoksa bizzat gözlemden mi bildiği.
- Hangi tanığın hangi vakıa için dinleneceğinin listede ayrı ayrı gösterilmesi.
- Yakınlık derecesinin beyanın değerini tümüyle ortadan kaldırmadığı, ancak tutarlılık denetimini sıkılaştırdığı.
- Kusur tartışmasında tarih verebilen tanığın, genel nitelemede kalan tanıktan daha işlevsel olduğu.
Karşı Delile İtiraz ve Süreler
Sunulan belgelere karşı beyanda bulunmak için verilen süreler kısadır ve sessiz kalmak, belgenin içeriğinin tartışmasız kabulü sonucunu doğurabilir. Özellikle banka kayıtları, ekonomik ve sosyal durum araştırması ile sosyal inceleme raporlarına karşı itirazın gerekçeli yapılması gerekir. Rapora itiraz edilmeden hükme esas alınması, sonraki aşamada tartışma alanını daraltır.
Hak Düşürücü Sürelerin Gözden Kaçan Yüzü
TMK, bazı özel boşanma sebepleri bakımından öğrenme ve olay tarihine bağlı süreler öngörür; ayrıca affeden veya davranışı hoşgörüyle karşılayan eşin dava hakkını kaybedeceği kabul edilir. Bu nedenle dosyanın ilk gününde iki tarih tespit edilmelidir: olayın gerçekleştiği tarih ve öğrenildiği tarih. Bu iki tarihin arasındaki yazışmalar, affın varlığı tartışmasında belirleyici olabilir.
Anlatılanlar genel bir çerçevedir; çekişmeli ve anlaşmalı süreçlerde delil ihtiyacı farklılaşır, velayet ve nafaka talepleri ayrı bir ispat yükü doğurur. Somut dosyada delil planı kurulurken hukuki değerlendirme alınması yerinde olacaktır.