Boşanma sürecinde imzalanan protokol, çoğu zaman duygusal pazarlığın en yorgun anında yazılır ve mal rejimi kalemleri buraya iki satırla sıkıştırılır. Oysa TMK, HMK ve 4787 sayılı Kanun çerçevesinde mal rejimi tasfiyesi, boşanmanın kendisinden ayrı bir talep türüdür; hangi mahkemenin hangi kalemi karara bağlayacağı baştan ayrıştırılmazsa, protokol imzalanmış olmasına rağmen taraflar yıllarca ikinci bir davanın içinde kalır.
Protokolde Sıkışan Üç Ayrı Talep
Tek bir metnin içine karışan ama hukuken ayrı yürüyen kalemler şunlardır:
- Boşanmanın fer'îleri: nafaka, velayet, kişisel ilişki, maddi ve manevi tazminat.
- Mal rejiminin tasfiyesi: katılma alacağı, katkı payı, değer artış payı, kişisel mal iddiaları.
- Üçüncü kişileri ilgilendiren kalemler: tapu devri taahhüdü, banka kredisi, ortak borç üstlenimi.
Üçüncü grup, aile mahkemesinin protokol onayıyla kendiliğinden sonuç doğurmaz; alacaklı bankanın rızası olmadan yapılan borç devri taahhüdü taraflar arasında kalır.
Görev ve Yetki Analizinin Sırası
Aile hukukundan doğan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme kural olarak aile mahkemesidir; aile mahkemesi kurulmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi bakar. Yer yönünden yetki bakımından boşanma davası için eşlerden birinin yerleşim yeri ya da dava açılmadan önce eşlerin son defa birlikte oturdukları yer mahkemesi gündeme gelir. Mal rejimi tasfiyesi talebi ise boşanma dosyasıyla birlikte görülebileceği gibi ayrı da açılabilir; bu talep bakımından yetki değerlendirmesi ayrıca yapılmalı, taşınmaz söz konusu olduğunda talebin niteliğinin aynî mi şahsî mi olduğu tartışılmalıdır.
Tasfiye Zamanlaması: Erken Açmanın Bedeli
Mal rejimi tasfiyesi talebi, boşanma hükmü kesinleşmeden esastan karara bağlanamaz. Bu nedenle uygulamada iki yol izlenir: talep boşanma dosyasında ileri sürülüp kesinleşme beklenir ya da ayrı açılan tasfiye dosyasında boşanmanın kesinleşmesi bekletici mesele yapılır. Rejimin sona erme anı ile karar tarihi arasındaki değer farkları, hesap yönünden belirleyicidir; bu nedenle edinilen malların listesi, edinim tarihleri ve ödeme kaynakları tabloya dökülmelidir.
Usule Aykırı İşlem Nerede Doğuyor?
- Protokolde "tüm haklarımdan feragat ediyorum" gibi kapsamı belirsiz ifadeler; hangi hakkın, hangi rejim kalemi bakımından feragat edildiği yazılmadığında yorum tartışması doğar.
- Hâkim onayından geçmemiş protokol maddelerine dayanılması.
- Anlaşmalı boşanmada tarafların birlikte dinlenmesi usulünün eksik bırakılması.
- Harca esas değer ile talep edilen alacak arasında uyumsuzluk kalması.
- Tapu ve banka kayıtlarının dava açılmadan önce toplanmaması nedeniyle talebin belirsiz kalması.
Yukarıdaki çerçeve genel niteliktedir. Evlilik tarihi, uygulanan mal rejimi ve malvarlığının edinim biçimi sonucu doğrudan etkilediğinden, protokol imzalanmadan önce dosyanın somut verileriyle birlikte hukuki destek alınmasında yarar vardır.