Anlaşmalı ayrılık ve boşanma dosyalarında tarafların üzerinde uzlaştığı protokol, hâkimin onayıyla hüküm hâline gelir. Uygulamada sorun genellikle anlaşmanın içeriğinden değil, protokolün hangi mahkemede, hangi biçimde sunulduğundan ve nafaka kalemlerinin ileride nasıl değiştirileceğinin metne yazılmamasından doğar. Yanlış mahkemede açılan dosya ile icraya konulamayan bir nafaka maddesi, aynı ölçüde emek kaybıdır.
Aile Mahkemesi ve Yetki: Dava Sırasında ve Sonrasında
4787 sayılı Kanunla kurulan aile mahkemeleri, Türk Medeni Kanunu'ndan doğan aile hukuku uyuşmazlıklarında görevlidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi bakar. Boşanma davasında yer yönünden yetki, eşlerden birinin yerleşim yeri ile eşlerin son defa belirli bir süre birlikte oturdukları yer üzerinden kurulur. Boşanmadan sonra bağımsız olarak açılacak nafaka davalarında ise Medeni Kanun, nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesini yetkili sayarak alacaklıyı korur. Bu iki dönemin karıştırılması, yetki itirazıyla karşılaşılan dosyaların önemli bir bölümünü oluşturur.
Protokolün İcra Edilebilir Yazılması
Bir nafaka maddesinin icra takibine konulabilmesi için miktarın, başlangıç tarihinin, ödeme gününün ve ödeme yönteminin tereddütsüz belirlenmiş olması gerekir. Artış kaydı yazılacaksa hangi ölçüte göre ve hangi tarihte uygulanacağı açıkça belirtilmelidir. Tedbir nafakası, iştirak nafakası ve yoksulluk nafakası ayrı kalemlerdir; tek başlık altında toplandığında hangi kalemin hangi koşulda sona ereceği tartışmalı hâle gelir.
Çocuğa İlişkin Maddelerde Hâkim Denetimi
Hâkim, protokolü tarafların iradesiyle bağlı kalarak aynen onaylamak zorunda değildir. Özellikle velayet, kişisel ilişki ve iştirak nafakası bakımından çocuğun yararı gözetilerek değişiklik önerilebilir; taraflar bu değişikliği kabul etmezse anlaşmalı yol kapanır. Bu nedenle kişisel ilişki günleri tatil, bayram ve okul dönemleri ayrıştırılarak, uygulanabilir saatlerle yazılmalıdır.
Protokol Teslim Edilmeden Önceki Son Kontrol
- Yetkili mahkeme, dosyanın açıldığı döneme göre yeniden doğrulanır.
- Her nafaka kalemi ayrı satırda, miktar ve başlangıç tarihiyle yazılır.
- Artış ölçütü ve uygulanma ayı belirlenir.
- Kişisel ilişki takvimi somut gün ve saatlerle kurulur.
- Mal rejimi tasfiyesine ilişkin talepler saklı tutuluyorsa bu husus açıkça belirtilir.
Sonradan Değişiklik İstenirse
Şartların değişmesi hâlinde nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması ayrı bir dava konusudur ve yine aile mahkemesinde görülür. Protokolde yer alan bir kayıt, bu dava hakkını tümüyle ortadan kaldıracak biçimde yorumlanamaz; ancak metnin nasıl kurulduğu ispat yükünü etkiler.
Burada anlatılanlar genel çerçeveyi gösterir. Eşlerin yerleşim yerleri, çocuğun durumu ve gelir yapısı sonucu değiştirebileceğinden, protokol imzalanmadan önce metnin hukuki denetimden geçirilmesinde yarar vardır.