Bir vasiyet uyuşmazlığında ilk yapılması gereken, hangi talebin hangi süre rejimine tabi olduğunu ayırmaktır. Vasiyetnamenin açılması ayrı, iptali ayrı, yerine getirilmesi ayrı bir usul izler ve bu üç başlık farklı takvimlerle işler. TMK ve HMK ekseninde yürüyen sürecin en sık kaybedildiği yer, bu ayrımın yapılmamasıdır.
Açılma ve Okunma Aşaması
Vasiyetname, ölümden sonra sulh hukuk mahkemesine teslim edilir ve mahkemece açılıp ilgililere okunur. Bu işlem bir yargılama değil, tespit niteliğindedir; içeriğin geçerli olduğu anlamına gelmez. İlgililere gönderilen örneklerin tebliğ tarihleri, sonraki aşamalarda sürenin başlangıcı bakımından belirleyici olduğundan tebliğ evrakı mutlaka saklanmalıdır. Vasiyetnameyi elinde bulunduran kişinin teslim yükümlülüğünü yerine getirmemesi, ayrıca sorumluluk doğurabilecek bir durumdur.
Şekil Sakatlığı mı, İrade Sakatlığı mı
İptal talebinin dayanağı, vasiyetnamenin türüne göre değişir. El yazılı vasiyetnamede tarih, imza ve tümüyle el yazısıyla yazılmış olma şartları; resmî vasiyetnamede tanıkların durumu ve memur önünde izlenen usul incelenir. İrade sakatlığı, ehliyetsizlik veya aldatma iddiaları ise farklı delillerle ispatlanır: sağlık kurulu raporları, hastane kayıtları, ilaç kullanımı ve tanık beyanları bu grupta yer alır. İki grubun karıştırılması, delil listesinin yanlış kurulmasına yol açar.
Süre Rejimi Ayrımı
- İptal talebi bakımından süre, iptal sebebinin ve vasiyetnamenin öğrenilmesine bağlanır
- Bu süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan, ileri sürülmeye gerek olmaksızın dikkate alınır
- Vasiyet alacaklısının yerine getirme talebi, alacak niteliğiyle zamanaşımına tabidir
- Ölüme bağlı tasarrufun geçersizliği def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir
- Süre başlangıcını gösteren tebligat ve yazışmalar dosyanın ilk klasöründe toplanmalıdır
Yerine Getirme ve Tereke Yönetimi
Vasiyet geçerli olsa bile, tereke paylaşılmadan önce borçlar ve masraflar karşılanır. Bu nedenle vasiyet alacaklısının talebi, terekenin mevcuduna bağlıdır. Terekenin korunması için defter tutulması, tereke temsilcisi atanması veya mirasçılık belgesinin iptali talebi gibi yollar, esas uyuşmazlık sürerken malvarlığının elden çıkmasını önlemeye yönelik ayrı adımlardır. Vasiyeti yerine getirme görevlisi atanmışsa, bu kişinin işlemlerine karşı denetim yolu da ayrıca değerlendirilmelidir.
Pratik Uyarı
Vasiyet dosyalarında süreler farklı kaynaklardan işlediği için, tek bir takvim üzerinde tüm başlıkların birlikte izlenmesi gerekir. Her tereke kendi koşullarını taşıdığından, buradaki genel çerçeveyi kendi belgelerinizle karşılaştırmak ve bir hukukçuya danışmak isabetli olacaktır.