Ticari ilişkilerde çek ve senet, ödeme aracı olduğu kadar bir ispat aracıdır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu kambiyo senetlerine sıkı şekil şartları bağlar; Türk Borçlar Kanunu ise senedin arkasındaki temel ilişkiyi düzenler. Taraflar bu ikisinin arasına bir de delil sözleşmesi eklediğinde, uyuşmazlık çıktığında hangi delilin dinleneceği baştan belirlenmiş olur. Bu rehber, delil sözleşmesinin çek ve senet dosyalarındaki etkisini ve sınırlarını inceler.
Delil Sözleşmesi Neyi Değiştirir?
Delil sözleşmesi, tarafların belirli bir uyuşmazlıkta yalnızca belirli delillerle ispat yapılacağını kararlaştırmasıdır. Uygulamada en yaygın biçimi, ihtilaf hâlinde tarafların defter ve kayıtlarının münhasır delil sayılacağına ilişkin hükümlerdir. Bu tür bir hüküm geçerli olduğunda, aksini gösteren tanık beyanı dinlenmez ve dosya yazılı belgenin gücüyle sınırlı kalır. Sözleşmenin ispat yükünü tümüyle bir tarafa yıkması veya diğer tarafı savunmasız bırakması hâlinde ise geçerliliği tartışmalı hâle gelir.
Kambiyo Senedinin Kendi İspat Rejimi
Çek ve bono, düzenlenmesiyle birlikte soyut bir borç ilişkisi doğurur. Senedin lehtarı temel ilişkiyi ispatla yükümlü değildir; borçlu, senedin dayanağı bulunmadığını veya bedelsiz kaldığını ileri sürüyorsa bunu kendisi ispatlamak durumundadır. Bedelsizlik iddiasının yazılı delille desteklenmesi beklenir; bu noktada taraflar arasındaki delil sözleşmesi borçlunun elini iyice daraltabilir. Bu nedenle senet verilirken alınan teminat ve mutabakat yazıları, senedin kendisi kadar önemlidir.
Süre Baskısı: İbraz, Zamanaşımı ve Takip İtirazı
- Çekin ibraz süresi, düzenlenme ve ödeme yerinin aynı ya da farklı olmasına göre değişir; süresinde ibraz edilmeyen çekte başvuru hakları zayıflar.
- Karşılıksız işlemi yapılan çekte, keşideciye karşı ileri sürülecek talepler ile idari yaptırım süreci ayrı takvimlerde yürür.
- Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte itiraz süresi, genel ilamsız takipten daha kısadır; süre kaçırıldığında borç kesinleşir.
- İmzaya itiraz ile borca itiraz farklı sonuçlar doğurur ve ayrı ayrı, açıkça belirtilmelidir.
Delil Sözleşmesi Yazılırken Dikkat Edilecekler
- Sözleşmenin kapsadığı uyuşmazlık türü açıkça sınırlandırılır; her ihtilaf ifadesi geniş yorum riski taşır.
- Münhasır delil sayılan kayıtların hangi tarafça tutulduğu ve nasıl denetleneceği belirtilir.
- Elektronik kayıt ve yazışmaların delil değeri ayrıca düzenlenir.
- Senet ile temel ilişki arasındaki bağlantı, ayrı bir protokolle kayıt altına alınır.
- Yetki ve tahkim şartıyla çelişki doğmaması için tüm hükümler birlikte okunur.
Uyuşmazlık Çıkmadan Önce Kurulacak Arşiv
Senedin fotokopisi, teslim tutanağı, cari hesap ekstresi, irsaliye ve fatura eşleşmesi ile ödeme dekontları tek bir dosyada tarih sırasıyla tutulmalıdır. Delil sözleşmesinin gücü, ancak dayandığı kayıtlar düzenli tutulduğunda lehe sonuç verir; kaydı eksik olan taraf, kendi lehine yazdığı hükümden zarar görebilir.
Yukarıdaki değerlendirmeler genel niteliktedir ve sözleşme metninin ifadesi sonucu köklü biçimde değiştirebilir. Çek veya senet içeren bir ticari ilişkide, delil sözleşmesi hükmünü imzalamadan önce hukuki görüş almanız isabetli olacaktır.