Karşılıksız çıkan bir çek ya da ödenmeyen bir bono karşısında alacaklının ilk refleksi, borçlunun mal kaçırmasını engellemektir. Ancak Türk Ticaret Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu uygulamasında kambiyo senedine dayalı alacaklar için doğru geçici koruma aracının hangisi olduğu sıkça karıştırılır. Yanlış talep, hem harç ve teminat kaybına hem de asıl amacın gerçekleşmemesine yol açar; üstelik kambiyo hukukunda süreler kısadır ve bir kısmı geçtiğinde başvurma hakkı tümüyle düşer.
Geçici Koruma Aracının Doğru Seçimi
İhtiyati tedbir, kural olarak bir şey üzerindeki çekişmeli hakkın korunmasına yöneliktir. Para alacağının güvence altına alınması istendiğinde ise ihtiyati haciz gündeme gelir. Çek ve senetten doğan alacaklar para alacağı olduğundan, uygulamada aranan koruma çoğu dosyada ihtiyati hacizdir. Buna karşılık senedin sahteliği ileri sürülerek ödemenin durdurulması isteniyorsa tablo değişir; bu durumda talebin niteliği ve muhatap merci farklıdır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Kambiyo senedinden doğan uyuşmazlıklar ticari dava niteliğindedir ve asliye ticaret mahkemesinin görev alanına girer. Yetki bakımından senedin ödeme yeri, borçlunun yerleşim yeri gibi bağlama noktaları değerlendirilir. Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatıldığında ise takibe yönelik itirazların incelendiği merci icra mahkemesidir. Yani aynı senet üzerinden yürüyen süreçte birden fazla mahkeme devreye girebilir; hangi talebin hangi kapıya sunulacağı baştan planlanmalıdır.
Hak Düşüren Süreler
- Çekin ibraz süresi içinde bankaya sunulmaması, alacaklının müracaat haklarını kullanmasını engelleyebilir.
- Karşılıksızdır işleminin usulüne uygun yaptırılmaması, ispat bakımından telafisi güç bir eksiklik doğurur.
- Senetlerde zamanaşımı, senedi düzenleyene karşı ve ciranta gibi müracaat borçlularına karşı farklı işler; tek bir süre varsayımıyla hareket edilmemelidir.
- İhtiyati haciz kararı alındıktan sonra takip veya dava için öngörülen süre içinde harekete geçilmezse karar kendiliğinden etkisini yitirir.
Talep Dosyasının Kurgusu
- Senet aslı ve arka yüzündeki ciro zinciri eksiksiz çıkarılır; fotokopi ile yapılan başvurular sonuç doğurmaz.
- Alacağın muaccel olduğu ve tahsil edilemediği somut belgeyle ortaya konur.
- Borçlunun mal kaçırma ihtimaline dair yaklaşık ispat düzeyinde veri sunulur.
- Teminat miktarının belirlenmesi ve karara itiraz ihtimali baştan hesaplanır.
Karara İtiraz ve Sonraki Aşama
Geçici koruma kararı verildikten sonra karşı tarafın itiraz hakkı bulunur; bu itiraz kısa süreye bağlıdır. İtiraz üzerine kararın kaldırılması hâlinde haksız ihtiyati haciz nedeniyle tazminat sorumluluğu gündeme gelebileceğinden, talep dilekçesinin dayanağı özenle kurulmalıdır.
Buradaki değerlendirmeler geneldir; senedin türü, düzenlenme ve ibraz tarihleri ile borçlu sayısı sonucu doğrudan etkiler. Elinizdeki senedin süre durumunu bir hukukçuyla teyit ettirmeden takip yoluna girmemeniz önerilir.