Ticari ilişkilerde sözleşmeye konulan tahkim şartı, taraflar arasındaki uyuşmazlığın devlet mahkemeleri yerine hakem önünde çözülmesini sağlar. Ancak aynı ilişkiden doğan borç bir çek veya bono ile senede bağlandığında, tahkim şartının bu senede ne ölçüde uzanacağı ayrı bir tartışmadır. Türk Ticaret Kanunu ile Türk Borçlar Kanununun çizdiği ayrım kavranmadan yapılan planlama, alacaklıyı en hızlı takip yolundan mahrum bırakabilir.
Senedin Soyutluğu ile Sözleşmenin Bağlayıcılığı Arasında
Kambiyo senedi, dayandığı temel ilişkiden bağımsız bir borç doğurur. Bu soyutluk, senedin devri hâlinde daha da belirginleşir: senedi devralan üçüncü kişi, taraflar arasındaki sözleşmedeki tahkim şartından haberdar olmayabilir ve kural olarak onunla bağlı tutulamaz. Buna karşılık senet lehtar ile keşideci arasında kalmışsa, temel ilişkiye dayanan def'iler bakımından sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm mekanizması gündeme gelir. Bu nedenle sözleşme metninde tahkimin kapsamının, senede bağlanan alacakları da içerip içermediğinin açıkça yazılması gerekir.
Tahkim Şartının Ayakta Kalması İçin Aranan Unsurlar
- Şartın yazılı olması ve tarafların iradesinin tereddüde yer bırakmaması
- Hakem sayısı ile seçim usulünün belirlenmiş olması
- Tahkim yerinin ve uygulanacak usulün gösterilmesi
- Hem mahkemeye hem hakeme başvurulabileceği izlenimi veren çelişkili ifadelerden kaçınılması
- Genel işlem koşulları içine gizlenmiş, karşı tarafın dikkatine sunulmamış hükümlerden kaçınılması
Tahkim Yolu Seçilmişken Kaybedilen Kambiyo Hakları
Çekin ibraz süresi, bononun vadesinde ödenmemesi hâlinde yapılacak işlemler ve müracaat haklarının korunması, tahkimden bağımsız olarak Türk Ticaret Kanunundaki takvime tabidir. Uyuşmazlık hakeme taşınacak diye ibraz veya protesto işlemlerinin ertelenmesi, senedin kambiyo vasfına bağlı üstünlüklerinin yitirilmesine yol açabilir. Doğru yaklaşım, senede bağlı işlemleri süresinde tamamlayıp esasa ilişkin tartışmayı seçilen çözüm yolunda sürdürmektir.
Karşı Taraf Mahkemeye Giderse Ne Yapılır
Tahkim şartına rağmen mahkemede dava açılmışsa, tahkim itirazının ilk fırsatta ve süresinde ileri sürülmesi gerekir. Esasa cevap verildikten sonra ileri sürülen tahkim itirazı, çoğu zaman bu haktan vazgeçildiği biçiminde değerlendirilir. Bu, dosyanın en erken ve en geri dönülmez kararlarından biridir.
Hakem Kararından Sonraki Kısa Pencere
Hakem kararına karşı iptal davası, usul mevzuatında öngörülen kısa bir süre içinde açılabilir ve sınırlı sebeplere dayanır. Kararın esasının yeniden incelenmesi bu yolun konusu değildir. Süre geçtiğinde karar kesinleşir ve icra edilebilirliği tartışılamaz hâle gelir; bu nedenle karar tebliğ edildiği anda takvimin kurulması gerekir.
Bu metin genel bilgilendirme amacı taşır. Senedin türü, tarafların sıfatı ve sözleşme metninin lafzı sonucu belirleyeceğinden, tahkim şartı bulunan bir ilişkide senede bağlı alacak takibine başlamadan önce hukuki değerlendirme alınması yerinde olur.