Çek ve bono uyuşmazlıkları, TTK'nın kıymetli evrak hükümleriyle TBK'nın borç ilişkilerine dair kurallarının birlikte uygulandığı bir alandır. Alacaklı için asıl soru çoğu zaman "haklı mıyım" değil, hangi kapıdan ve hangi ön adımla gireceğimdir. Ticari dava şartı ve yetki tercihi, dosyanın aylarca yerinde saymasını ya da hızla sonuca gitmesini belirler.
Takip mi, Dava mı?
Kambiyo senedine dayalı alacakta iki ayrı yol vardır: kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip ve genel hükümlere göre dava. Takip yolunda itirazlar icra mahkemesine yöneltilir ve süreler kısadır. Dava yolu seçildiğinde ise ticari nitelikteki uyuşmazlıklar bakımından dava şartı arabuluculuk gündeme gelir. İcra takibine yapılan itirazın iptali için açılan dava ile menfi tespit davasının şartları da birbirinden farklıdır; bu tercih baştan yapılmadığında harç ve süre kayıpları doğar.
Arabuluculuk Şartı Hangi Hâlde Devreye Girer?
- Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ve her iki taraf için ticari sayılan alacak ve tazminat davalarında arabuluculuk dava şartıdır.
- İhtiyati haciz ve ihtiyati tedbir talepleri bu şarttan bağımsız olarak değerlendirilir.
- İcra takibi başlatmak için arabuluculuk gerekmez; şart, dava aşamasına ilişkindir.
Son tutanağın aslının veya onaylı örneğinin dava dilekçesine eklenmemesi, verilecek kesin süreye rağmen sonuçları ağır bir eksikliktir.
Yetki: Ticaret Mahkemesi Nerede?
Asliye ticaret mahkemesi bulunmayan yerlerde bu sıfatla asliye hukuk mahkemesi görev yapar. Yer yetkisinde genel kural davalının yerleşim yeridir; sözleşmeden doğan taleplerde ifa yeri de seçenektir. Tacirler arasında yapılan yetki sözleşmesi geçerli olabildiğinden, senedin arkasındaki temel ilişkiye ait sözleşme metni mutlaka incelenmelidir. Senedin ödeme yeri kaydı ile sözleşmedeki yetki kaydının çelişmesi, itiraz yaratan tipik bir durumdur.
Senedin Şekil Şartları ve İhbar Zamanı
- Senet üzerindeki zorunlu kayıtların eksiksizliği ilk kontrol edilir; şekil eksikliği kambiyo vasfını ortadan kaldırabilir.
- Çekte ibraz süresine uyulup uyulmadığı ve karşılıksızlık kaydının usulüne uygun düşülüp düşülmediği tespit edilir.
- Cirantalara başvurulacaksa, öngörülen bildirim ve protesto adımlarının zamanında yapılması gerekir.
- Ciro zincirindeki kopukluk, hamilin yetkili hamil sıfatını tartışmalı hâle getirir.
- Zamanaşımı, senedin türüne ve başvurulan kişiye göre farklı işlediğinden ayrı bir tabloda izlenir.
Borçlu Tarafın Savunma Ekseni
Borçlu bakımından tartışma çoğunlukla temel ilişkiye dayanır: senedin teminat amacıyla verildiği, bedelsiz kaldığı veya tahrif edildiği iddiaları belgeyle desteklenmelidir. Bu iddiaların hangi davada ve hangi usulde ileri sürülebileceği, kambiyo takibinin sıkı kurallarıyla sınırlıdır; bu nedenle savunma stratejisi de ilk günden kurulmalıdır.
Buradaki değerlendirmeler genel çerçeve sunar; senedin türü, tarafların sıfatı ve ibraz kayıtları sonucu değiştirebilir. Elinizdeki senedin fotokopisiyle değil aslıyla birlikte bir ticaret hukuku uygulayıcısına danışmanız, yol tercihini isabetli kılar.