Ticari uyuşmazlıkların önemli bir kısmı, henüz uyuşmazlık çıkmadan, sözleşmenin son sayfasındaki üç maddeyle belirlenir: yetki, tahkim ve delil. Bu maddeler doğru kurgulanmadığında, esasen güçlü bir alacak talebi bile önce usul tartışmasına takılır. TTK, TBK ve 6102 çerçevesinde bu rehber, dava açılmadan önce bu üç maddenin nasıl okunacağını ele alıyor.
Görev: Her Şirket Uyuşmazlığı Ticari Dava Değildir
Asliye ticaret mahkemesinin görevi, tarafların tacir olmasından değil işin ticari niteliğinden doğar. Bir tarafın tüketici sıfatıyla hareket ettiği ilişkilerde, sözleşmede aksi yazsa dahi görev tüketici yargısına kayabilir. Görev kuralı kamu düzenindendir; taraflar sözleşmeyle değiştiremez. Buna karşılık yetki, belirli koşullarla sözleşmeye konu edilebilir.
Yetki Sözleşmesinin Geçerlilik Sınırı
- Yetki sözleşmesi, tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında ve yazılı biçimde yapılabilir.
- Uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin sözleşmede belirli veya belirlenebilir olması gerekir.
- Kesin yetki kuralının bulunduğu hâllerde yetki sözleşmesi sonuç doğurmaz.
- Taraflardan biri tacir değilse, matbu sözleşmedeki yetki maddesi çoğu zaman uygulanamaz.
Bu koşullar sağlanmadan yalnızca sözleşmedeki maddeye güvenerek uzak bir ilde dava açmak, yetkisizlik kararıyla aylar kaybettirir.
Tahkim Şartı Varsa Mahkeme Yolu Kapanır mı?
Geçerli bir tahkim şartı bulunan sözleşmelerde uyuşmazlık kural olarak hakem önüne götürülür. Mahkemede dava açılırsa, karşı tarafın tahkim itirazını ilk itiraz olarak ve süresinde ileri sürmesi gerekir; süresinde ileri sürülmeyen itiraz sonuç doğurmayabilir. Bu nedenle dava açan taraf kadar davalı taraf da sözleşmenin tahkim maddesini ilk gün okumalıdır.
Delil Sözleşmesi: Neyi Değiştirir, Neyi Değiştiremez?
Taraflar, aralarındaki ilişkide belirli belgelerin kesin delil sayılacağını veya belirli delillerle ispat yapılacağını kararlaştırabilir. Ticari hayatta bu, özellikle cari hesap ekstreleri, teslim tutanakları ve elektronik kayıtlar bakımından önemlidir. Ancak delil sözleşmesinin sınırları vardır:
- Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konularda sonuç doğurmaz.
- Bir tarafı savunma imkânından tümüyle yoksun bırakacak biçimde kurulamaz.
- Kararlaştırılan delilin fiilen üretilebilir ve saklanabilir olması gerekir.
- Elektronik kayıtlarda erişim ve bütünlük sorunları önceden çözülmelidir.
Dava Öncesi Okuma Sırası
Uyuşmazlık çıktığında sözleşme şu sırayla okunmalıdır: önce tahkim maddesi (mahkeme yolu açık mı), sonra yetki maddesi (hangi yer), ardından delil maddesi (elimdeki belge kesin delil mi), en sonda esasa ilişkin hükümler. Bu sıra tersine çevrildiğinde, aylarca esas hazırlığı yapılıp dava yanlış merciye açılabilir. Ayrıca konusu para alacağı olan ticari davalarda arabuluculuğun dava şartı olduğu unutulmamalı, bu adım takvime dahil edilmelidir.
Bu metin genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; sözleşmenin dili, tarafların sıfatı ve uyuşmazlığın konusu sonucu değiştirebilir. Dava veya arabuluculuk süreci başlatılmadan önce sözleşmenin hukuki incelemeden geçirilmesi yararlı olur.