Ticari sözleşmelerin sonuna eklenen tek bir cümle, uyuşmazlık çıktığında yılların yönünü değiştirebilir. TTK, TBK ve 6102 sayılı Kanun çerçevesinde kurulan ilişkilerde tahkim şartının varlığı, mahkemenin işe bakıp bakamayacağını doğrudan etkiler. Bu rehber, tahkim şartıyla devlet yargısı arasındaki sınırı ve bu sınırda yaşanan ispat sorunlarını ele alır.
Tahkim İtirazı Nasıl ve Ne Zaman İleri Sürülür?
Tahkim şartının bulunması, mahkemenin dosyayı kendiliğinden reddetmesi sonucunu doğurmaz. Davalının bu itirazı ilk itiraz olarak, cevap süresi içinde ileri sürmesi gerekir. Süresinde ileri sürülmeyen tahkim itirazı, tarafların devlet yargısını zımnen kabul ettiği sonucunu doğurabilir. Bu nedenle dava dilekçesi tebliğ alındığında yapılacak ilk iş, sözleşmenin uyuşmazlık çözümü maddesini okumaktır.
Tahkim Şartının Geçerliliği ve Kapsamı
Her tahkim kaydı işler durumda değildir. Uygulamada tartışma yaratan tipik sorunlar şunlardır: şartın hangi kurumsal kurallara atıf yaptığının belirsiz kalması, hakem sayısının ve seçim usulünün gösterilmemesi, tahkim yerinin yazılmaması ve şartın yalnızca belirli talepleri kapsayacak biçimde dar yazılmasıdır. Ayrıca uyuşmazlığın tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği bir konuya ilişkin olması gerekir; bazı uyuşmazlıklar niteliği gereği tahkime elverişli değildir.
Delil Eksikliği: Sözleşme Nüshası Olmadan İtiraz Havada Kalır
Tahkim itirazını ileri süren taraf, şartın varlığını ve kapsamını ispatla yükümlüdür. Dosyada sık rastlanan boşluklar şunlardır:
- Yalnızca teklif veya sipariş formu bulunması, imzalı çerçeve sözleşmenin sunulamaması
- Genel işlem koşullarına yapılan atfın karşı tarafça bilindiğinin gösterilememesi
- Sözleşmenin sonraki eklerle değiştirildiği hâllerde hangi metnin yürürlükte olduğunun belirsizliği
- E-posta yazışmalarıyla kurulan ilişkide tahkim kaydına dair mutabakatın kanıtlanamaması
Tahkim Yoksa: Görev ve Yetki Basamağı
Tahkim şartı geçersiz ya da kapsam dışıysa dosya devlet yargısında görülür. Bu durumda uyuşmazlığın mutlak ticari dava sayılıp sayılmadığı ve arabuluculuğun dava şartı olup olmadığı ayrıca değerlendirilir. Yetkide ise sözleşmedeki yetki kaydının tacirler arasında yapılmış olması aranır; aksi hâlde genel yetki kuralları uygulanır. Yetki ve tahkim itirazının birlikte ileri sürülmesi hâlinde bunların sıralaması usul bakımından önem taşır.
Karar Aşaması: Hangi Yol Daha Elverişli?
Tahkim gizlilik ve uzmanlık avantajı sunarken masraf yapısı farklıdır; devlet yargısı ise kanun yolu denetimi bakımından öngörülebilirlik sağlar. Sözleşme müzakere edilirken bu tercih, uyuşmazlığın olası büyüklüğü ve tarafların bulunduğu ülkeler dikkate alınarak yapılmalıdır.
Bu değerlendirmeler genel niteliktedir; sözleşmenizin lafzı sonucu tümüyle değiştirebileceğinden, cevap süresi işlemeye başlamadan metnin hukuki incelemeye tabi tutulması yerinde olur.