Ticari ilişkinin içinde bir tahkim şartı varsa, uyuşmazlık doğduğunda sorulacak ilk soru haklı olup olmadığınız değil, nereye başvuracağınızdır. Yanlış mercie yapılan başvuru çoğu kez esasa hiç girilmeden sonuçlanır; bu arada sözleşmede veya kanunda öngörülen süreler sessizce tükenir. Bu rehber, TTK ve TBK ekseninde kurulan sözleşmelerde tahkim–mahkeme ayrımını ve süre kaybı riskini ele alır.
Önce Tahkim Şartının Kendisi Okunur
Tahkim şartının geçerliliği ve kapsamı, uyuşmazlığın hangi mercide görüleceğini belirler. Kontrol edilecek noktalar şunlardır: şart sözleşmeden doğan tüm uyuşmazlıkları mı yoksa yalnızca belirli kalemleri (örneğin bedel uyuşmazlığını) mi kapsıyor; tahkim yeri ve dili belirlenmiş mi; hakem sayısı ve seçim usulü yazılmış mı; kurumsal tahkim mi yoksa taraflarca kurgulanan bir usul mü öngörülmüş. Kapsamı belirsiz, merci olarak hem mahkemeyi hem hakemi işaret eden şartlar uygulamada ciddi zaman kaybı doğurur.
Dava Mahkemede Açıldıysa: İtirazın Zamanı Esastan Önemlidir
Tahkim şartına rağmen mahkemeye başvurulduğunda, karşı tarafın bu duruma dayanması bir ilk itiraz niteliğindedir. Usul mevzuatında öngörülen cevap süresi içinde ve esasa girilmeden ileri sürülmezse, tahkim iradesinden vazgeçildiği sonucuna varılabilir. Aynı şekilde, tahkim yolunu seçen taraf da hakem sürecini işletmeden geçen zamanın zamanaşımı ve hak düşürücü süreler üzerindeki etkisini hesaplamak zorundadır.
Yetki Haritası: Üç Ayrı Merci Aynı Dosyada
- Esas uyuşmazlık: tahkim şartı geçerliyse hakem heyeti; değilse ticari davalara bakan mahkeme.
- Geçici koruma: ihtiyati haciz, ihtiyati tedbir ve delil tespiti talepleri, tahkim şartı olsa da mahkemeden istenebilir.
- Denetim aşaması: hakem kararına karşı başvurular ve tanıma–tenfiz talepleri için görevli mahkeme ayrıca belirlenir.
Süre Kaybının Doğduğu Üç Kritik An
- İhtar ve fesih bildiriminin gönderildiği ancak takip edilmediği dönem: bildirimin ulaştığı tarih belgelenmezse süre başlangıcı tartışmalı hâle gelir.
- Yanlış mercide geçen aylar: görevsizlik veya usulden ret ile sonuçlanan başvuru, her zaman süreyi koruyacak bir etki doğurmayabilir.
- Hakem seçimi için tanınan sürenin kaçırılması: taraf hakemini atamayan taraf, süreç üzerindeki etkisini kaybedebilir.
Dosya Kurulmadan Yanıtlanması Gereken Sorular
- Sözleşmenin hangi nüshası imzalıdır, ek protokoller tahkim şartını değiştirmiş midir?
- Talep, sözleşmeye mi yoksa haksız fiil veya sebepsiz zenginleşme gibi sözleşme dışı bir temele mi dayanıyor?
- Yabancılık unsuru var mı; varsa uygulanacak usul rejimi değişir mi?
- Ticari defterler, e-posta yazışmaları ve teslim belgeleri hangi iddiayı hangi tarihe bağlıyor?
Yukarıdaki çerçeve genel bir yol göstericidir; sözleşme metninin lafzı, tarafların sıfatı ve uyuşmazlığın niteliği sonucu değiştirebilir. Tahkim–mahkeme tercihini süre hesabıyla birlikte yapmak için dosyanızı bir hukukçuyla birlikte değerlendirmeniz yerinde olur.