TKHK m.5: Tüketici sözleşmelerinde tek taraflı, müzakere edilmeden dayatılan ve tüketici aleyhine olan şartlar haksız sözleşme şartı olarak nitelendirilir ve geçersizdir.
Haksız Şartın Unsurları
- Tüketici aleyhine
- Müzakere edilmemiş (standart sözleşme)
- Tek taraflı dayatılmış
- Dürüstlük ilkesine aykırı
Tipik Örnekler
- "Satıcı her türlü sorumluluğu kabul etmez"
- "Mahkeme yetkisi sadece İstanbul"
- "Bedel iadesi yapılmaz"
- "Ücret tek taraflı arttırılabilir"
- "Sözleşme dışı ücretler eklenebilir"
İptal Sonucu
- Şart geçersiz → diğer maddeler geçerli kalır
- Resen incelenir (tüketici talep etmese bile)
- Mahkeme kararı gerekmeden işlemde uygulanmaz
Yargıtay 13. HD
13. HD, haksız sözleşme şartlarının "resen iptal" edileceğini, tüketicinin talep etmesine gerek olmadığını, mahkemenin sözleşmeyi denetlemesi gerektiğini benimsemektedir.
Kapsam notu: Yukarıdaki değerlendirme, belirli bir karara atıf yapmak yerine uygulamada yerleşik hâle gelmiş genel yaklaşımı özetlemektedir; bu nedenle esas ve karar numarası verilmemiştir. Somut bir dosyada emsal karara dayanılacaksa, ilgili kararın esas ve karar numarasıyla Yargıtay Karar Arama üzerinden teyit edilmesi ve tam metninin incelenmesi gerekir. Her dosyanın olgu örgüsü farklı olduğundan kararların somut olaya uygulanışı dosyaya özgüdür.
Yetki Şartı
Sözleşmedeki "uyuşmazlıklar X mahkemesinde" şartı tüketici aleyhine ise geçersizdir. Tüketicinin kendi ikametgâhı mahkemesi her zaman yetkilidir.
Pratik İpuçları
- Standart sözleşmeyi okuyun
- Şüpheli maddeyi belgeleyin
- İmzalarken "okudum, kabul ediyorum" şerhi tek başına bağlamaz
Tüketici hukuku avukatı önerilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Haksız şart nedir?
TKHK m.5 uyarınca haksız şart; tüketiciyle müzakere edilmeksizin sözleşmeye dâhil edilen ve tarafların sözleşmeden doğan hak ve yükümlülüklerinde dürüstlük kuralına aykırı düşecek biçimde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olan sözleşme şartlarıdır. Matbu, önceden hazırlanmış ve tüketiciye tek tek tartışma imkânı verilmeyen tip sözleşme hükümleri tipik örnektir.
Haksız şartın sonucu nedir, sözleşmenin tamamı geçersiz mi olur?
Şart yönünden kesin hükümsüzlük, sözleşme yönünden ayakta kalma kuralı geçerlidir. TKHK m.5/2 uyarınca “Tüketiciyle akdedilen sözleşmelerde yer alan haksız şartlar kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin haksız şartlar dışındaki hükümleri geçerliliğini korur.” Maddenin son cümlesi tüketici lehine çok güçlü bir kural içerir: “Bu durumda sözleşmeyi düzenleyen, kesin olarak hükümsüz sayılan şartlar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremez.” Yani satıcı/sağlayıcı, “o şart olmadan bu sözleşmeyi hiç yapmazdım” diyerek sözleşmenin tamamını geçersiz kılamaz; tüketici yalnızca haksız şarttan kurtulur, sözleşmenin kalanı ayakta kalır.
Bir şartın müzakere edildiğini kim ispat eder?
İspat yükü tüketicide değildir. TKHK m.5/3 uyarınca “Bir sözleşme şartı önceden hazırlanmış ve standart sözleşmede yer alması nedeniyle tüketici içeriğine etki edememişse, o sözleşme şartının tüketiciyle müzakere edilmediği kabul edilir.” Devamında: “Sözleşmeyi düzenleyen, bir standart şartın münferiden müzakere edildiğini iddia ediyorsa bunu ispatla yükümlüdür.” Ayrıca sözleşmenin bütün olarak değerlendirilmesinden standart sözleşme olduğu sonucuna varılırsa, bir şartın belirli unsurlarının veya münferit bir hükmünün müzakere edilmiş olması, sözleşmenin kalan kısmına bu maddenin uygulanmasını engellemez. Yani birkaç maddenin görüşülmüş olması, sözleşmenin geri kalanını haksız şart denetiminden çıkarmaz.
Dil şartı: m.5/4 uyarınca sözleşme şartlarının yazılı olması hâlinde tüketicinin anlayabileceği açık ve anlaşılır bir dilin kullanılmış olması gerekir; açık ve anlaşılır olmayan hükümler tüketici lehine yorumlanır.