Sözleşme ilişkisinde ayıp iddiası ileri süren taraf, çoğu zaman haklı olduğunu düşündüğü hâlde ispat kurallarına takılır. Borçlar hukuku bakımından sorun ikiye ayrılır: ayıbın varlığının ispatı ve bildirim yükümlülüğünün zamanında yerine getirildiğinin ispatı.
Bildirimin İspatı Çoğu Zaman Esastan Önce Gelir
Türk Borçlar Kanunu, alıcının teslim aldığı malı gözden geçirmesini ve ayıbı uygun sürede satıcıya bildirmesini öngörür. Bildirim yapılmadığında mal, ayıba rağmen kabul edilmiş sayılabilir. Bu nedenle uyuşmazlığın ilk cephesi, bildirimin yapıldığı tarihtir. Sözlü olarak yapıldığı ileri sürülen bildirimler ispat güçlüğü doğurur; noter ihtarnamesi, KEP veya karşı tarafça yanıtlanmış e-posta bu riski ortadan kaldırır.
Senetle İspat Kuralı ve İstisnaları
Hukuk Muhakemeleri Kanunu, belirli tutarı aşan hukuki işlemlerin senetle ispatını kural olarak zorunlu kılar ve senede bağlı işleme karşı tanık dinlenmesini sınırlar. Bu kuralın uygulamadaki karşılığı şudur: yazılı sözleşme olmadan yapılan işlerde tanık beyanı çoğu zaman yeterli olmaz. Ancak kuralın istisnaları vardır ve strateji bu istisnalar üzerine kurulur.
- Delil başlangıcı sayılabilecek bir yazılı belgenin bulunması
- Karşı tarafın senetle ispat kuralına dayanmaması
- İşlemin niteliği gereği senet alınmasının beklenemeyeceği hâller
- Hukuki işlemin varlığının değil, haksız fiilin ileri sürüldüğü durumlar
Ticari İş mi, Adi İş mi
Tarafların tacir olup olmaması hem inceleme ve bildirim sürelerini hem de uygulanacak usulü etkiler. Tacirler arasındaki ilişkilerde bildirim süreleri daha kısadır ve basiretli iş adamı gibi davranma yükümlülüğü değerlendirmeye girer. Uyuşmazlık ticari dava niteliğindeyse asliye ticaret mahkemesi, tüketici işlemiyse tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi devreye girer. Talebin niteliği belirlenmeden yapılan başvuru, görev yönünden reddedilir ve zaman kaybettirir.
Delil Dosyasının Kurulumu
- Sözleşme, teklif, sipariş ve teslim belgeleri kronolojik sıraya konur.
- Ayıbı gösteren teknik inceleme veya uzman görüşü alınır.
- Delil tespiti gerektiren hâllerde, malın durumu değişmeden mahkemeden tespit istenir.
- Karşı tarafın kusuru kabul eder nitelikteki yazışmaları ayrıca işaretlenir.
Kısa Değerlendirme
Yukarıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amacı taşır; sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve tutar ispat rejimini değiştirir. Dava açmadan önce delil tespiti gibi koruyucu adımların hukukçuyla değerlendirilmesi önerilir.