Satılan malın sözleşmeye uygun çıkmaması hâlinde alıcının hakları güçlüdür; ancak bu hakların ayakta kalması, ayıbın zamanında ve usulüne uygun biçimde bildirilmesine bağlıdır. TBK, alıcıya malı gözden geçirme ve ayıbı satıcıya bildirme külfeti yükler. Bu külfet yerine getirilmediğinde mal, ayıbına rağmen kabul edilmiş sayılır ve tartışma büyük ölçüde kapanır.
Açık Ayıp ile Gizli Ayıp Ayrımı
Zamanlama, ayıbın türüne göre değişir. Olağan bir gözden geçirmeyle fark edilebilecek açık ayıpların gecikmeksizin bildirilmesi gerekir. Sonradan ortaya çıkan gizli ayıplarda ise süre, ayıbın fark edildiği andan itibaren işler ve yine gecikmeden bildirim yapılmalıdır. Bu nedenle dosyada iki tarih ayrı ayrı sabitlenmelidir: teslim tarihi ve ayıbın öğrenildiği tarih. İkisi arasındaki mesafe, karşı tarafın ileri süreceği ilk savunmanın konusudur.
Ticari Satışta Daha Sıkı Rejim
Taraflar tacir ise TTK, muayene ve ihbar bakımından daha kısa ve daha katı süreler öngörür. Ticari işletmeler arasındaki alımlarda malın teslim alınmasının ardından yapılacak muayenenin ve tespit edilen ayıbın bildirilmesinin gecikmesi, alıcının haklarını kullanamamasıyla sonuçlanabilir. Tüketici sıfatının bulunduğu ilişkilerde ise TKHK'nın koruyucu hükümleri devreye girer ve rejim alıcı lehine yumuşar. Bu nedenle ilk soru her zaman şudur: taraflar hangi sıfatla sözleşme kurmuştur?
İhbarın İspat Edilebilir Yapılması
Süresinde yapılmış ama ispatlanamayan bir ihbar, hiç yapılmamış gibi sonuç doğurur. Bildirimin şu özellikleri taşıması beklenir:
- Ayıbın somut olarak tanımlanması; "ürün bozuk" gibi genel ifadelerden kaçınılması.
- Gönderim ve ulaşma tarihini belgeleyen bir yolun seçilmesi.
- Talebin açıkça belirtilmesi: onarım, değişim, bedelden indirim veya dönme.
- Ürünün mevcut durumunu gösteren fotoğraf, rapor veya servis kaydının eklenmesi.
Zamanaşımı ve Ağır Kusur İstisnası
TBK, ayıptan doğan sorumluluk için belirli bir zamanaşımı süresi öngörür ve bu süre kural olarak malın teslimiyle işlemeye başlar. Buna karşılık satıcının ayıbı ağır kusuruyla gizlediği durumlarda bu kısa süreden yararlanamayacağı kabul edilir. Bu istisna iddia edilecekse, gizlemenin somut belirtileri, satış öncesi beyanlar ve tanıtım metinleriyle birlikte ortaya konmalıdır. HMK uyarınca delillerin dava dilekçesinde gösterilmesi gerektiğinden, bu hazırlık dava açılmadan tamamlanmalıdır.
Uyuşmazlık Büyümeden Yapılacaklar
- Teslim ve fark ediliş tarihlerinin belgeyle sabitlenmesi.
- Ayıbın niteliğine göre uygun bildirim süresinin hesaplanması.
- İhbarın yazılı ve ispatlanabilir biçimde gönderilmesi.
- Delil tespiti gerekip gerekmediğinin değerlendirilmesi.
- Seçimlik hakkın tek ve açık biçimde kullanılması.
Buradaki bilgiler genel çerçeve sunar; sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve malın niteliği somut olayda süreleri ve sonucu değiştirebilir. İhbar metnini göndermeden önce bir hukukçuya inceletmek, sonradan doğacak tartışmaların önemli bölümünü baştan ortadan kaldırır.