Ticari veya bireysel sözleşmelerde ayıp iddiası gündeme geldiğinde tartışma iki katmanda yürür: edimin sözleşmeye uygun olup olmadığı ve sözleşmenin nasıl yorumlanacağı. TBK, HMK ve tüketici ilişkisi varsa TKHK bu iki katmanı birlikte etkiler. Bu rehber, ayıp ihbarından sonuca uzanan usul sırasını ve sözleşme yorumunda belirleyici olan unsurları ele alır.
Önce Edim Tanımı: Ayıp mı, Eksik İfa mı?
Uygulamada ayıp ile eksik ifa sık sık karıştırılır. Teslim edilen şeyin niteliğinde bozukluk varsa ayıp; kararlaştırılan edimin bir kısmının hiç yerine getirilmemesi hâlinde eksik ifa söz konusudur. Ayrım önemlidir; çünkü her ikisinin sonuçları, ihbar yükümlülüğü ve zamanaşımı bakımından farklı işler. Bu nedenle ilk adım, sözleşmenin edim tanımını yapan maddeleri ve teknik ekleri yan yana okumaktır.
Sözleşme Yorumunda Ağırlık Taşıyan Unsurlar
- Tarafların gerçek ve ortak iradesi; sözleşme öncesi yazışmalar bu iradeyi gösterir
- Teknik şartname, numune ve katalog gibi ekler ile ana metin arasındaki uyum
- Tarafların sözleşme kurulduktan sonraki fiilî uygulaması
- Ticari teamül ve sektörde yerleşik kalite ölçütleri
- Belirsiz kalan noktalarda, metni kaleme alan tarafın aleyhine yorum yaklaşımı
İhbarın Kanıtlanabilirliği
Ayıbın karşı tarafa bildirilmesi, çoğu dosyada tek başına sonucu belirler. Telefonla yapılan bildirimler ispat edilemediği için, ihbarın noter, kayıtlı elektronik posta veya en azından karşılıklı e-posta yazışmasıyla yapılması gerekir. İhbar metninde ayıbın neden ibaret olduğu ve hangi talebin ileri sürüldüğü açıkça yazılmalı; genel şikâyet cümleleriyle yetinilmemelidir. Muayene imkânının bulunduğu hâllerde teslim sırasında tutulan tutanak, sonraki tüm tartışmanın çıpası olur.
Talep Kalemlerinin Hesaplanabilir Kurulması
- Ayıbın giderilme maliyeti bağımsız bir teklifle belgelenir.
- Bedel indirimi talebinde kıyas yöntemi açıkça gösterilir.
- Kullanım kaybı veya üretim durması gibi zararlar kayıtla desteklenir.
- Sözleşmeden dönme isteniyorsa iade edilecek edimler listelenir.
- Cezai şart öngörülmüşse şartın kapsamı ve indirim ihtimali değerlendirilir.
Ticari Uyuşmazlıkta Arabuluculuk ve Sulh
Ticari nitelikteki alacak ve tazminat davalarında arabuluculuk dava şartıdır; bu aşama yalnızca zorunlu bir formalite değil, dosyanın gerçek gücünü test etme fırsatıdır. Karşı tarafın hangi noktada esnediği, ileride açılacak davanın odağını belirler. Anlaşma sağlanacaksa, tutanakta hangi taleplerin kapsandığı ve gelecekteki ayıplara ilişkin hakların saklı tutulup tutulmadığı mutlaka yazılmalıdır.
Kapanış Notu
Ayıp uyuşmazlıkları sözleşmenin lafzı kadar tarafların davranışıyla da şekillenir. Sözleşme metni, sektör ve ilişkinin niteliği sonucu değiştireceğinden, ihbar ve talep metinlerinin hukuki destekle hazırlanması önerilir.