Sözleşmeden doğan uyuşmazlıkların önemli bir bölümü esasa hiç girilmeden zamanaşımı nedeniyle sonuçlanır. Bunun sebebi genellikle sürenin uzunluğu değil, sürenin hangi anda başladığının sözleşme metninden doğru okunamamasıdır. Bu rehber, TBK ve HMK çerçevesinde zamanaşımı hesabını sözleşmenin lafzıyla birlikte kurmaya ve süreç sonunda sulh ile dava arasında seçim yapmaya odaklanır.
Başlangıç Anını Sözleşmeden Okumak
Zamanaşımı, alacağın muaccel olduğu anda işlemeye başlar. Muacceliyet anı ise sözleşmede açıkça yazılmamışsa yorumla bulunur: teslim tarihi mi, fatura tarihi mi, ihbar üzerine mi, yoksa taksit takvimine göre her taksit için ayrı ayrı mı? Dönemsel edimlerde her dilim için ayrı süre işlediğinden, tek bir başlangıç tarihi varsayan hesap yanıltıcıdır. Sözleşmede vade, ihtar ve fesih kavramlarının nasıl tanımlandığı bu noktada belirleyicidir.
Kesilme ve Durma Sebeplerinin Kaydı
- Borçlunun borcu ikrar eden yazışması veya kısmi ödemesi,
- Alacaklının dava açması ya da icra takibi başlatması,
- Tarafların yenileme veya ek protokol imzalaması,
- Kanunda öngörülen durma hallerinin varlığı.
Bu olayların her biri tarihiyle birlikte kayıt altına alınmalıdır. Özellikle elektronik yazışmalardaki kısa bir ödeme sözü, süre tartışmasını tamamen değiştirebilecek nitelikte olduğundan arşivlenmesi gerekir.
Def'i Olarak İleri Sürülmenin Zamanı
Zamanaşımı, hakim tarafından kendiliğinden gözetilmez; ilgili tarafça def'i olarak ileri sürülmelidir. Bu def'inin cevap dilekçesi aşamasında ve açıkça ileri sürülmesi gerekir. Sonradan yapılan ekleme, karşı tarafın rızası bulunmadıkça dikkate alınmayabilir. Uygulamada davalı tarafın en sık kaybettiği savunma budur ve kaybın sebebi maddi hukuk değil, usul takviminin gözden kaçırılmasıdır.
Sulh Protokolü mü, Dava mı?
Zamanaşımı süresinin dolmasına az kalmışsa, görüşme masasında geçirilen süre alacaklı aleyhine işler; bu durumda önce takip veya dava başlatıp müzakereyi sürdürmek daha güvenlidir. Buna karşılık borç ikrar ediliyor ve tartışma yalnızca ödeme takvimindeyse, iyi kaleme alınmış bir sulh protokolü hem tahsilatı hızlandırır hem de yargılama giderini ortadan kaldırır. Tüketici işlemi niteliğindeki ilişkilerde TKHK kaynaklı zorunlu başvuru aşamalarının takvime dahil edilmesi gerektiği de unutulmamalıdır.
Bu içerik genel bir çerçeve çizer; sözleşme tipinize ve ilişkinin niteliğine göre süreler farklılaşabilir. Sözleşme metni ve yazışmalarla birlikte yapılacak bir inceleme, hangi yolun açık olduğunu netleştirir.