Ayıplı mal veya hizmet nedeniyle açılan davaların önemli bir bölümü esasa girilmeden sonuçlanır. Sebep genellikle aynıdır: ayıbın zamanında bildirilmemesi, seçimlik hakkın belirsiz kullanılması ya da talebin görevsiz mahkemeye yöneltilmesi. Türk Borçlar Kanunu bu üç noktayı birbirine bağlı biçimde düzenler.
Gözden Geçirme ve Bildirim Külfeti
Teslim alan tarafın malı işin olağan akışına göre gözden geçirmesi ve ortaya çıkan ayıbı karşı tarafa bildirmesi beklenir. Açık ayıplarda bu külfetin gecikmesi, malın kabul edilmiş sayılması sonucunu doğurabilir. Gizli ayıplarda ise süre, ayıbın ortaya çıktığı andan itibaren değerlendirilir. Bildirimin yapıldığını ispat yükü bildirimde bulunan taraftadır; bu yüzden ihtarın gönderim ve teslim kaydı saklanmalıdır.
Seçimlik Hakların Ayrıştırılması
- Sözleşmeden dönme ve bedelin iadesi.
- Bedelde ayıp oranında indirim.
- Ücretsiz onarım talebi.
- Ayıpsız benzeriyle değişim.
Bu haklar birlikte değil, seçilerek kullanılır. Dilekçede birden çok hakkın kademeli sıralanması mümkündür; ancak hangisinin asıl, hangisinin terditli talep olduğu açıkça yazılmalıdır. Aksi halde mahkeme talebin ne olduğunu belirlemek için ek süre verir ve dosya uzar.
Zararın Sayısallaştırılması
- Sözleşme bedeli, ödeme belgeleri ve teslim tarihi tespit edilir.
- Ayıbın giderilme maliyeti için teklif, fatura veya teknik rapor toplanır.
- Ayıp nedeniyle doğan dolaylı zararlar ayrı kalem olarak gösterilir; genel ifadelerle istenen zarar hesaplanamaz.
- Faiz başlangıcı için temerrüdün oluştuğu an belirlenir; ihtarname bu nedenle sadece bildirim değil, faiz açısından da işlev görür.
- Belirsiz alacak veya kısmi dava tercihi, zamanaşımı ve harç etkileri birlikte değerlendirilerek yapılır.
Görev ve Merci Sorunu
Aynı olay tarafların sıfatına göre farklı mahkemelerin görev alanına girer. İlişki tüketici işlemi niteliğindeyse tüketici mahkemeleri ve parasal sınıra göre hakem heyeti devrededir; iki tacir arasındaki ticari ilişkide ise asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Ticari nitelikli para alacaklarında dava açılmadan önce arabuluculuğa başvurulması dava şartıdır ve bu adım atlanırsa dava usulden reddedilir.
Zamanaşımını Doğru Hesaplamak
Ayıptan doğan taleplerde kanunun öngördüğü zamanaşımı süresi, satıcının ayıbı ağır kusuruyla gizlediği hallerde uygulanmaz. Bu istisna iddia edilecekse gizlemeye ilişkin somut delil baştan planlanmalıdır; sonradan eklenen soyut iddia sonuç doğurmaz.
Bu içerik genel bilgilendirme sunar. Sözleşme metniniz, tarafların sıfatı ve ayıbın türü değerlendirmeyi değiştirebilir; dava yoluna gitmeden önce dosyanızı bir hukukçuyla birlikte incelemeniz yerinde olur.