Sözleşme ilişkisinde ayıplı ifa gündeme geldiğinde asıl güçlük çoğu zaman ayıbın varlığını göstermek değil, istenebilecek tutarı hesaplanabilir biçimde ortaya koymaktır. TBK'nın ayıba ilişkin hükümleri, HMK'nın ispat ve bilirkişiye ilişkin düzenlemeleri ve tüketici işlemlerinde TKHK birlikte devreye girdiğinden, hesaplama yöntemi baştan seçilmelidir. Yöntemi sonradan değiştirmek dosyayı zayıflatır.
Önce Hangi Seçimlik Hakka Dayanıldığı Belirlenir
Hesap yöntemi, ileri sürülen talebe göre değişir. Bedel indirimi ile sözleşmeden dönme aynı sonucu vermez; onarım gideri talebi ise üçüncü bir hesap mantığına dayanır. Bu nedenle dilekçe yazılmadan önce şu ayrım netleştirilmelidir:
- Bedel indirimi: ayıpsız değer ile ayıplı değer arasındaki oransal fark
- Onarım gideri: ayıbın giderilmesi için gereken makul ve belgelenebilir masraf
- Dönme: ödenen bedelin iadesi ile birlikte karşılıklı edimlerin geri verilmesi
- Ek zarar: ayıplı ifadan doğan ve ayrıca ispatlanması gereken kayıplar
Oransal Yöntemin Mantığı
Bedel indiriminde kural, sabit bir tutarın düşülmesi değil, oransal hesaptır. Ayıpsız hâlin değeri ile ayıplı hâlin değeri arasındaki oran bulunur ve bu oran sözleşme bedeline uygulanır. Bu yöntem, piyasa değeri sözleşme bedelinden farklı olan işlerde tarafları koruduğu için tercih edilir. Hesaplamanın dayanağı çoğunlukla bilirkişi incelemesi olacağından, incelemeye esas alınacak tarih ve teknik varsayımlar dilekçede açıkça belirtilmelidir.
Ek Zararın Ayrı Kalem Olarak Kurulması
- Ayıplı ifa nedeniyle durma yaşanan üretim veya hizmetin süresi belgeyle gösterilir.
- İkame mal veya hizmet temin edilmişse ödenen bedel ve zorunluluğu ispatlanır.
- Üçüncü kişilere karşı doğan gecikme sorumluluğu, sözleşme ve talep yazılarıyla ilişkilendirilir.
- Kaçırılan iş imkânı iddiası soyut kalmamalı, teklif veya sipariş kayıtlarına dayandırılmalıdır.
- Tüm kalemler, dava değerinin belirlenmesi için tek tabloda toplanır.
İhbar ve Süre: Hesabın Önündeki Engel
Ne kadar sağlam kurulmuş olursa olsun, süresinde ihbar edilmemiş bir ayıp iddiası hesap aşamasına gelmeden karşılanır. Gözden geçirme ve bildirim yükümlülüğü, özellikle her iki tarafın da tacir olduğu ilişkilerde daha katı işler. Ayıbın gizli olduğu hâllerde süre öğrenme anına bağlandığından, öğrenme tarihini gösteren kayıt (servis raporu, ekspertiz, iç tutanak) titizlikle saklanmalıdır. Satıcının ayıbı bildiği hâlde açıklamadığı durumlarda süreye ilişkin savunmanın ileri sürülemeyeceği ayrıca değerlendirilmelidir.
Dava Öncesi Delil Tespitinin Değeri
Ayıplı ifa dosyalarında delil, zamanla kendiliğinden bozulur: mal kullanılır, imalat tamamlanır, iş yeri düzeni değişir. Bu nedenle uyuşmazlık netleşir netleşmez delil tespiti yoluna gidilmesi, sonraki bilirkişi incelemesinin dayanağını korur. Tespit dosyasında sorulacak soruların baştan doğru formüle edilmesi, esas yargılamada tekrar inceleme ihtiyacını azaltır.
Buradaki açıklamalar genel çerçeve sunar. Sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve ayıbın niteliği hesabı ve süreleri değiştirebileceğinden, somut dosyanız için hukuki değerlendirme almanız yerinde olur.