Bir zarar doğduğunda ilk sorulan soru genellikle tazminatın miktarıdır. Oysa dosyanın seyrini belirleyen asıl soru, talebin hangi hukuki temele oturduğudur. Aynı olay hem sözleşmeye aykırılık hem haksız fiil olarak nitelendirilebilir ve bu tercih ispat yükünü, zamanaşımını ve talep edilebilecek kalemleri değiştirir.
İki Temel Arasındaki Pratik Farklar
- İspat yükü: sözleşmeye aykırılıkta borçlunun kusursuzluğunu ispatlaması beklenirken, haksız fiilde kusurun zarar görence ortaya konması gerekir.
- Zamanaşımı: iki temel farklı sürelere tabidir; haksız fiilde öğrenmeye bağlı süre ile fiil tarihinden işleyen üst süre birlikte değerlendirilir.
- Yardımcı kişinin fiili: sorumluluğun kapsamı iki temelde farklı kurallara bağlanmıştır.
- Manevi tazminat: koşulları ve dayanağı bakımından ayrı bir değerlendirme gerektirir.
Fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa, ceza zamanaşımının daha uzun olması hâlinde tazminat talebi bakımından da bu uzun sürenin dikkate alınacağı kabul edilir. Bu ihtimal, süresi geçmiş görünen taleplerde ilk kontrol edilmesi gereken noktadır.
Sözleşmenin Yorumunda İzlenen Sıra
Uyuşmazlık sözleşme metnine dayandığında inceleme, tarafların gerçek ve ortak iradesinin araştırılmasıyla başlar. Kullanılan başlık veya kalıp ifadeler, iradeyle örtüşmüyorsa bağlayıcı sayılmaz. Metin belirsizse, sözleşmenin bütünü, tarafların önceki uygulamaları ve dürüstlük kuralı devreye girer. Genel işlem koşulu niteliğindeki hükümlerde ise, karşı tarafın bilgisine sunulmamış veya işin niteliğine yabancı sayılan kayıtların yazılmamış sayılacağı yönündeki denetim ayrıca yapılır.
Delil Kurgusunu Temele Göre Ayarlamak
- Sözleşme, ekleri ve değişiklik yazışmaları tarih sırasıyla dizilir.
- İfa ve teslim kayıtları, tutanaklar ve kabul beyanları ayrı klasörde toplanır.
- Zararın hesaplanabilir kalemleri fatura ve ödeme belgeleriyle desteklenir.
- İlliyet bağı için olay ile zarar arasındaki zincir yazılı olarak kurulur.
- Karşı tarafın savunma ihtimalleri, her belge için önceden not edilir.
Temerrüt ve İhtarın Rolü
Sözleşmeye dayalı taleplerde temerrüdün ne zaman doğduğu, faiz başlangıcını ve bazı hâllerde talebin kabul edilebilirliğini belirler. Vadesi belli olmayan borçlarda ihtar çekilmesi gerekir ve ihtarın içeriği ile tebliğ tarihi sonradan tartışma konusu olur. Bu nedenle ihtar metni, borcun konusunu ve istenen edimi tereddüde yer bırakmayacak biçimde göstermelidir.
Kademeli Talep Kurmak
Nitelendirme tartışmalıysa, talebin kademeli olarak ileri sürülmesi pratik bir çözümdür: asıl talep bir temele dayandırılır, kabul edilmemesi ihtimaline karşı ikinci temel yedek olarak gösterilir. Bu kurgu, süre tartışmasında da esneklik sağlar.
Buradaki açıklamalar genel çerçeve niteliğindedir; sözleşmenin metni, tarafların sıfatı ve zararın türü sonucu değiştirebilir. Talebinizi hangi temele dayandıracağınıza karar vermeden önce belgelerinizle birlikte hukuki değerlendirme almanız yararlı olur.